Nú mun ég bregða út af þeirri reglu að birta hér eingöngu
efni sem áður hefur birst (prentað eða stafrænt) og birti hér alllanga
fræðigrein um svonefndar „hreinsanir Stalíns“. Þetta er úttekt á vestrænum
rannsóknum og skrifum um efnið í tímans rás. Ég ritaði greinina í tveimur lotum, 2002 og 2005. Ég
hugsaði hana þá fyrir tímaritið Sögu og
hún þvældist hjá ritstjórum ritsins drjúgan tíma en þeir kusu svo að birta hana
ekki. Áður hafði ég rannsakað sovéska sögu talsvert og skrifað kandídatsritgerð
mína við Óslóarháskóla árið 1991 á því sviði. Ritgerðin var verðlaunuð með „Arkivprisen“
og í framhaldi af því kom grein mín „Hvordan oppsto stalinsimen“ í Årbok for Arbeiderbevegelsens arkiv og
bibliotek 1993. Það er ennþá viðkvæmt mál að fjalla um sovéska sögu Stalíntímans án
skýrrar fordæmingar helstu gerendanna. Engu að síður er efnið afar mikilvægt í
pólitískri jafnt sem sagnfræðilegri umfjöllun. Í allri umræðu um þetta mikla
söguferli eru hinir örlagaríku „hreinsanir“ 1937-38 það sem oftast er vísað til
og þær gjarnan látnar gera út um þá sögulegu tilraun sem Sovétríkin voru. Þess
vegna er upplýst umræða um einmitt þá atburði svo mikilvæg.
Ný viðhorf í ensk-amerískum rannsóknum[1]
Hér verður gerð nokkur úttekt
vestrænum rannsóknum sem gerðar hafa verið á hreinsununum Stalíns á síðustu
tveimur áratugum – eftir að „perestrojka“ Gorbatsjovs hófst. Rannsónir frá
enska málsvæðinu eru hér í fyrirrúmi. Að því leyti er greinin að nokkru
„historíógrafísk“ en ég reyni þó alls ekki að vera hlutlaus og gefa heildarmynd
af umræðunni um efnið heldur vel mér höfunda og reyni með hjálp þeirra að gefa
heildstæða mynd af því sögulega ferli sem um ræðir. Sú mynd er því á mína
ábyrgð.
“Hreinsanir Stalíns” voru
atburðir sem höfðu meiri áhrif á alla síðari umræðu um sovéska sögu en önnur
tíðindi frá Sovétríkjunum. Sú bylgja pólitísks ofbeldis sem reið yfir sovéskt
samfélag á fjórða tug aldarinnar varð mjög til að sverta ímynd Sovétríkjanna en
jafnframt hefur hún alla tíð verið sagnfræðingum sem öðrum bæði deiluefni og
ráðgáta. Spurningarnar hafa verið þessar venjulegu: Hvað gerðist í raun og
veru? Af hverju gerðist það? Svörin voru afar mismunandi. Um fjölda drepinna
birtust áætlaðar tölur sem allar voru háar en mikið bar á milli höfunda, allt
frá um hálfri milljón manna til tugmilljóna og áætlanir um mannfjöldann í
GULAG-fangabúðunum voru álíka breytilegar. Skýringar sem gefnar voru á þessu
ofbeldi voru ennþá margvíslegri og áttu oft lítið sameiginlegt sín á milli.
