Fasisminn 100 ára – Hvar er hann nú?

 

                   (Birtist á Neistum 27. október 2022)

Frá göngunni til Rómar árið 1922. Mussolini til vinstri.

Í þessum mánuði eru 100 ár liðin frá því ítalskir fasistar fóru „Gönguna til Rómar“ sem endaði á því að konungur Ítalíu skipaði Mússólíni forsætisráðherra 29. október 1922. Árin 1919-1921 á Ítalíu voru eftir á nefnd Bennio Rosso „Tvö árin rauðu“. Þau einkenndust af efnahagslegri og pólitískri kreppu, upplausn og mjög róttækri verkalýðshreyfingu sem skoraði kapítalismann á hólm. Víðtæk verkföll skóku Norður-Ítalíu, sums staðar fóru fram verksmiðjutökur og stofnun verkamannaráða (sem gerðu þó ekki tilraun til valdatöku). En á hinum væng stjórnmálanna óx hreyfing fasista sem pólitísk viðbrögð auðstéttarinnar við Bennio Rosso. Sú hreyfing treysti einkum á beitingu ofbeldis gegn verkfallsbaráttu verkalýðs og hafði afar ríkulegan búnað og frelsi til þess, enda var þá stórkapítalið farið að dæla í fasista fjármunum. Síðasta allsherjarverkfall verkalýðsins um langt skeið var haustið 1922. Þá fóru léttvopnaðar ofbeldissveitir fasista milli bæja á Norður-Ítalíu og gátu kylfubarið verkföllin niður, með þátttöku eða samþykki lögreglu. Í beinu framhaldi af því skipulögðu fasistar „Gönguna til Rómar“ þar sem fasistum voru afhent völdin í landinu. Þetta var fyrsti stóri sigur fasismans á heimsvísu. Það má halda því fram að hann eigi nú 100 afmæli. Sjá hér: https://en.wikipedia.org/wiki/March_on_Rome

Þeir sem nutu góðs af valdatökunni voru ríkjandi öfl í ítölsku efnahagslífi, einkum bankavaldið á Norður-Ítalíu og landeigendastéttin á Suður-Ítalíu. Verkföll voru bönnuð. Eftir 4 ára samstjórn fasista og annarra borgaraflokka var þingræðið afnumið á Ítalíu, sem og stjórnmálaflokkar, árið 1926. Fasistar höfðu full völd. Í atvinnulífinu skyldu atvinnurekendur og „þjóðnýtt“ verkalýðsfélög (önnur verkalýðsfélög bönnuð) skipulögð ofan frá í „korpóratíf sambönd“ og vera undirsett hið fasíska ríkisvald. Í stað stéttabaráttu kom lögskipuð stéttasamvinna.

Baráttan við fasismann/alræðið er mikilvæg, bæði í ljósi sögunnar og í ljósi líðandi stundar. Alþýðan hefur oft farið flatt á að vanmeta fyrirbærið. Og nú um stundir sjáum við víða glitta í komandi alræði, valdboðsstjórnarfar sem ritskoðar og leitast við að koma á einstefnu í orðræðunni, auk þess sem harðir hægriflokkar styrkja stöðu sína víða, sumir með rætur í fasisma, eins og forustuflokkur splunkunýrrar ríkisstjórnar á Ítalíu.

Þá vaknar spurningin: Hvaðan kemur alræðið og fasismahættan nú um stundir? Ég nota hugtökin „fasismi“ og „alræði“ (sem þá er þýðing orðsins tótalítarismi) hvort um annað þó að þau merki ekki alveg það sama. Ég vil síðan nefna þrjár mikilvægar greinar eða rætur þess alræðis.

Af hitlersgerðinni

Fyrst nefni ég gamaldags fasisma af hitlersgerðinni. Dæmi Gullin dögun í Grikklandi, Jobbik í Ungverjalandi, og ekki síður Azov hreyfingin í Úkraínu eða fasistaflokkurinn Svobda og fleiri hreyfingar í Austur Evrópu – sem tengja sig opinskátt við fasismann á 4. áratug síðustu aldar og fram til 1945. Meðal einkenna slíkra flokka eru andlýðræði, harkaleg andúð á verkalýðshreyfingu og sósíalisma, andfrjálslyndi, rasismi og ofbeldishneigð – ásamt heimsvaldastefnu og hernaðarhyggju. Slíkar hreyfingar eru að jafnaði smáar og áhrifalitlar nema þegar fjármála- og stórkapítalið og heimsvaldasinnar hafa þörf fyrir þær til skítverka og þörf á að undiroka verkalýð og alþýðu á opinskáan hátt, eða til hernaðar.

Eftir 1945 héldu fasistar áfram að vera mikilvæg verkfæri auðvalds og heimsvaldasinna. Breski herinn og leyniþjónustan MI6, ásamt grískri borgarastétt, beitti blygðunarlaust grísku fasistunum – samverkamönnum nasista frá hernámsárunum – í gríska borgarstríðinu strax í styrjaldarlok til að berja niður hina rauðu og róttæku andspyrnuhreyfingu. Uppvakning nýfasisma í Grikklandi í gervi Gullinnar dögunar í seinni tíð, og áður valdarán grísku herforingjanna 1967, eru beintengd þessari fortíð þegar hreinsun ríkisstofnana af fasistum í stríðslok var alveg vanrækt í þágu nýrra „öryggishagsmuna” (The Guardian, 2014) . Á áttunda áratugnum voru fasistar verkfæri afturhalds gegn róttækri verkalýðshreyfingu og alþýðu, meðal annars á Ítalíu (Operation Gladio) og í Síle (í valdaráninu 1973), í báðum tilfellum í leynilegum en nánum tengslum við CIA (á Ítalíu einnig í nánum tengslum við NATO).

George Bush varaforseti heiðrar Jaroslav Stetsko foringja úkraínsku OUN árið 1983.

Fasismi af gömlu gerðinni í Evrópu samtímans er mest áberandi í Úkraínu. Stór hluti úkraínskra þjóðernisafla hafa lengi skipað sér á ysta hægri væng, m.a. í fasíska og nasíska hópa. Hinn ofurþjóðernissinnaði flokkur OUN (Organisation of Ukrainian Nationalists) gegndi þar stærra hlutverki en aðrir á styrjaldarárunum síðari, undir forustu Bandera og síðar Stetsko. Flokkurinn tók fullan þátt í Barbarossa og fjöldamorðum Þjóðverja í Sovétríkjunum frá 1941. Við stríðslok sneri bandarísk leyniþjónusta skjótt við blaðinu og hóf samstarf við fasísk uppreisnarsamtök í Úkraínu. Strax eftir stofnun CIA 1947 hófst náið samstarf við OUN í leynilegri fjölhliða baráttu gegn Sovétríkjunum. Samvinna CIA og breska MI6 við úkraínska fasista hefur veið órofa síðan. Not heimsvaldasinna af hægriöfgahópum Úkraínu færðust á nýtt stig 2014 þegar þeir gegndu lykilhlutverki í CIA-skipulögðu Maidanvaldaráninu og síðan í hernaðinum gegn aðskilnaðarhéruðunum í Donbass frá 2015. Fæðingardagur Bandera hefur nú verið gerður að þjóðlegum minningardegi, fjölmargar styttur af honum reistar og frímerki prentuð . Gerald Sussman fer yfir sögu þessara tengsla hér. Vestrænir heimsvaldasinnar hafa m.ö.o. séð það, bæði fyrr og síðar, að úkraínsk hægriþjóðernishyggja myndi nýtast vel í baráttunni gegn Rússlandi/Sovétríkjunum.

Fasískir hópar sem tól í vopnabúri heimsvaldasinna á sér hliðstæðu í öfgahópum og hryðjuverkasamtökum starfandi á trúarlegum grunni frekar en þjóðernislegum, sbr. hlutverk ýmissa íslamskra hópa undanfarna 2-3 áratugi, en sú hliðstæða verður ekki útlistuð hér.

Hægripopúlismi

Hægripopúlismi á eitt og annað sammerkt með fasisma en annað er ólíkt. Það sem einkennir hægripopúlíska flokka er m.a. and-hnattvæðingarhyggja, andfrjálslyndi, og andsósíalismi og þeir beita gjarnan þjóðrembu og rasisma í stjórnmálum, í mismiklum mæli. Sameiginlegt með fasísku hefðinni er menningarleg íhaldssemi. Ólíkt fasisma er hins vegar ofbeldishneigð þar ekki áberandi. Og andlýðræði er ekki einkenni þessara flokka, þeir halda einmitt helst fram málum sem höfða til almennings, hafa enda oft verulegt fjöldafylgi. Í samræmi við það eru þeir gjarnan andelítískir (sem gamli fasisminn var ekki) og vilja að almenningur taki pólitískar ákvarðanir frekar en elítan eða skrifræðið (t.d. í ESB-samhengi), og þeir halda á loft þjóðlegu fullveldi. Í seinni tíð hafa popúlistar einnig tekið upp þá stefnu að vilja efla velferðarríkið.

En það sem klárlega mest hefur gert hægripopúlista að andstöðuafli er andstaða þeirra við hnattvæðingarstefnuna sem ríkt hefur frá ca 1990. Hnattvæðingin inniber sívaxandi umsvif og vald auðhringa og fjármálarisa í heimi sem þeir vilja gera að einu opnu fjárfestingasvæði, og tilsvarandi skerðing á fullveldi ríkja, einnig útvistun á framleiðslunni og störfum verkalýðs til lágkostnaðarlanda - sem og flæði vinnuafls milli landa. Meðal helstu samfélagslegu áhrifa sem hnattvæðingin leiðir af sér innan einstakra landa er ekki aðeins af-reglun og einkavæðing heldur einnig veiking skipulegrar verkalýðshreyfingar.

„Þjóðfélagslegt hlutverk“ gamalfasista og hægripopúlista er þess vegna nokkuð ólíkt. Á meðan gamli fasisminn var fyrst og fremst viðbrögð við stéttabaráttu, skipulegri verkalýðshreyfingu og sósíalisma er hægripopúlisminn í samtímanum einkum viðbrögð við hnattvæðingunni. Þetta kemur fram í þjóðernishyggju trumpismans, „America first, not globalism), og kemur fram í andstöðu gegn markaðsfrjálshyggju og frjálsu flæði og stofnanaveldi ESB. Hægripopúlistar geta beint spjótum að umsvifum fjölþjóðlegra auðhringa í efnahagslífinu – en þeir eru samt líklegri til að ráðast að innflytjendum, eins og þeir álykti að innflytjendurnir beri ábyrgð á samfélagslegri eymd glóbalismans.

Það er óhætt að fullyrða að stórfelldur klofningur sé innan auðstéttarinnar og auðvaldsafla á milli hnattvæðingarsinna og hnattvæðingarandstæðinga. Í okkar heimshluta eru hnattvæðingaröflin ríkjandi hluti auðstéttarinnar. Ófrjálslynda, popúlíska hægrið er að svo stöddu alls ekki þóknanlegt þessum ríkjandi hluta auðvaldsins. Hnattvæðingaröfl eiga flesta voldugustu fjölmiðla og fréttastofur hins vestræna heims. Þeim er tamt – enda samræmist það þeirra málstað – að setja „öfgahægri“ stimpil á alla þá sem ekki vilja fylgja hnattvæðingarreglunum. Það samræmist einnig þeirra málstað að setja samasemmerki á milli hvers konar þjóðernishyggju og fasisma. Og þá kemur röðin að þriðju rót/grein alræðisins.

„Frjálslynt“ alræði?

Þriðja grein alræðisins vex beint úr herbúðum vestrænu billjóneraklíkunnar og „djúpríkisins“ (The deep state). Það er „klíkan“ sem á bæði hermálaiðnaðinn og fjölmiðlana, plús tæknirisana, lyfjaiðnaðinn... Það er „klíkan“ sem Alþjóðaefnahagsráðið, WEF, er öðrum fremur sýnilegur fulltrúi fyrir, góbalistarnir sem hittast í Davos. Þessi „klíka“ klæðir sig í föt menningarlegs frjálslyndis, fjölmenningar, umhverfisverndar m.m. og segist vera að berjast við heimsfaraldur og „alræðið í austri“ (og hatursáróður og rasisma m.m.). En samtímis rekur hún iðnað „gegn falsfréttum“ og gerir út heri af „staðreyndalögreglu“ sem vinna ákaft að því að kom á einstefnu í orðræðunni, koma á skipulegu og víðtæku kerfi ritskoðunar. „Staðreyndalögreglan“ fór á flug í kóvídi (sjá neðar) og magnast enn margfaldlega í Úkraínustríðinu og sker úr um „rétt“ og „rangt“ í fjölmiðlum og á samfélagsmiðlum. Facebook og Twitter loka á efni og einstaklinga sem ganga gegn ráðandi línu í Úkraínudeilu og höfðu áður gert það gagnvart kóvídpólitík. Leitarvél Google stjórnar upplýsingamiðluninni meira en nokkur annar aðili og stýrir því hvað milljarðir notenda sjá og sjá ekki. Við það starfa hjá fyrirtækinu herskarar CIA-manna. Sjá hér. . Aðeins eitt dæmi, en lýsandi á sinn hátt, um vald þessara miðla birtist í ársbyrjun 2021 þegar sitjandi en fráfarandi forseti Bandaríkjanna var skyndilega útilokaður frá öllum helstu samskiptamiðlum (og um leið stærstu fjölmiðlum) netheima, Facebook, Instagram, Twitter, Google, YouTube og reyndar miklu fleiri. Þá er þeim augljóslega hægur leikur að útiloka aðra lægra setta.

Ritskoðunin takmarkast ekki við ritmiðlana. Greiðsluveitan PayPal, hinn voldugi fjártæknirisi í nethagkerfinu hefur að undanförnu lokað á og sektað fólk og vefmiðla sem hann segir láta „villandi upplýsingar“ á netið (varð að vísu að bakka með síðasta sektaráhlaup eftir uppreisn meðal notenda).

Stríðinu „gegn falsfréttum“ og gegn „upplýsingaóreiðu“, ritskoðun í nafni frelsisins, er auðvitað ætlað að koma á einstefnu og valdboðsstefnu í orðræðunni í netheimum og síðan væntanlega á öllum öðrum vettvangi. Tjáðu þig „rétt“ eða þú ert þaggaður niður! Í raun er það hryðjuverk gegn tjáningarfrelsinu. Það vekur nokkrar eðlilegar spurningar: Hverjir eiga þau fyrirtæki sem standa að mestu ritskoðun og þöggun nútímans? Hverjir eiga PayPal eða Visa? Hverjir eiga helstu tæknirisana, Facebook, Twitter eða Alphabet/Google. Ef að er gáð sést að í öllum tilfellum eru 3-4 fjármálasjóðir – BlackRock, State Street, Vanguard og Fidelity – meðal 5 stærstu eigenda þeirra. Eignarhald á stærstu fjölmiðlum og fréttastofum segir sömu sögu, skv. bandarískri rannsókn kemur um 90% af fjölmiðlun Bandaríkjanna frá 5 stöðvum, sem eru þær voldugustu á Vesturlöndum. Og stærstu eigendur þeirra eru sömu fjármálasjóðir. Það er sem sé fjármálaauðvald Vestursins sem sker niður tjáningarfrelsið og skammtar lýðnum það síðan í sneiðum.

Fjármálaauðvaldið hefur ríkjandi stöðu í síðkapítalismanum (ríkir yfir iðnaðarauðvaldi, verslunarauðvaldi..). Hnattrænt fjármálaauðvald hefur þjappast gríðarlega saman í stöðugt færri einingar og er samtengt gegnum fáeinar banka- og fjármálasamsteypur sem eiga hver aðra – sem eiga ekki aðeins bankana sjálfa heldur einnig hermálaiðnaðinn, stafrænu tæknirisana, fjölmiðlana, lyfjaiðnaðinn.. (voldugastir eru áðurnefndir BlackRock, State Street, Vanguard og Fidelity, sem eru samtengdir og geta því virkað sem ein ofureining) Nú gengur þetta auðhringavald hins vestræna heims stöðugt beinna fram á völlinn, undir merkjum „public-private partnership“ – glóbalistarnir eiga sinn helsta sameinandi vettvang í WEF. Hið ofursamþjappaða fjármálaauðvald hefur meira og beinna vald en nokkurt auðvald hefur áður haft í mannkynssögunni.

Þessi (hnattvæðingarsinnaða) fjármálaelíta er um leið efnahagslegur kjarni vestrænnar heimsvaldastefnu (þó að hernaðararmur hennar sé fyrst og fremst US Army). Og sú sama fjármálaelíta – sem stendur á bak við WEF, AGS, WTO m.m. – leitast við að viðhalda og festa í sessi sinn One World ­Order. Ein hnattræn stjórnun skal yfirkeyra hvers konar þjóðkjörið vald almennings einstakra landa sem og allar hugmyndir um þjóðlegt fullveldi. Fremsta markmið stefnunnar um hnattræna stjórnun er að viðhalda hinni „einpóla heimsskipan“ (unipolar world) gegn þeim ríkjum og þeim öflum sem leitast við að fjölga valdapólum heimsins.

Í þágu þess háleita markmiðs telst sérstaklega nauðsynlegt að stýra orðræðunni ofan frá og skammta tjáningarfrelsið. Og þegar valdið sjálft aðhyllist skerðingu lýðréttinda er það alvarlegra mál en þó að einhver klíka sérvitringa „úti í bæ” geri það. Þess vegna er þessi alræðisógn hættulegri en öll önnur.

Fasisminn hefur breytileg klæði

Fasisminn í Þýskalandi gerði út á hefnd fyrir auðmýkingu 1918, gerði út á gyðingahatur og rasískt stigveldi, sá ítalski gerði út á feðraveldi og gömul fjölskyldugildi, sterkt ríkisvald, endurreisn Rómaveldis o.fl., sá spænski gekk mjög fram í nafni og undir gildum kaþólsku kirkjunnar. Með öðrum orðum, fasistar 20. aldar notuðu ólík klæði, mjög mismunandi áróðurstákn og myndmál, breytilegt milli landa. En ef skilgreina skal INNIHALD fasismans er mikilvægast að spyrja um STÉTTARINNIHALD. Á Ítalíu þar sem fasisminn kom fyrst fram var innihaldið lögskipuð stéttasamvinna og „korpóratismi“ eins og komið hefur fram. Einhver frægasti andfasisti síns tíma var kommúnistinn Georgi Dimitrov. Á 7. heimsþingi Komintern 1935 lagði hann fram fræga greiningu á fasismanum, á grundvelli þeirrar reynslu sem komin var af helstu ríkjum undir fasískri stjórn, Ítalíu og Þýskalandi. Og ein meginniðurstaða hans var: „Fasisminn er ótakmarkað vald fjármálaauðvaldsins.“

Þannig er það: Milliliðalaust vald fjármálaauðvaldsins, lögskipuð stéttasamvinna, valdboðsstefna í orðræðunni. Þetta er kjarni og INNIHALD fasismans þar sem hann er við völd. FORM fasismans, tákn hans og fagurfræði, taka hins vegar mið af straumum og stemningum á ólíkum stöðum og breytilegum tímum. Fasistar á Íslandi nútímans sem myndu rita á fána sinn gyðingahatur, slagorð gegn „óæðri kynstofnum“, slagorð gegn opinberri samkynhneigð eða fóstureyðingum og getnaðarvörnum gætu e.t.v myndað flokk en næðu varla fjöldafylgi. Ég held reyndar að „kristinn fasismi“ af slíku tagi eigi litlar framavonir á hinu vantrúaða Íslandi eða Skandinavíu eða Vestur-Evrópu. Að því leyti er staðan önnur en hún er t.d. í Bandaríkjunum. En fasisminn/alræðið þarf ekkert að klæðast svo púkalegum fötum, hann getur klæðst fötum frjálslyndis ekkert síður en fötum feðraveldis eða kynþáttahyggju, ef það hentar honum betur.

Alræðisskref tekin í kófinu

Og að mínu mati stafar alræðisógnin nú um stundir einmitt mest frá þriðju megingrein alræðis af þeim þremur sem nefndar voru hér að ofan. Það alræði nálgast okkur í áföngum. Það tók mörg skref fram á við undir yfirvarpi kórónuveirunnar. Aðaláhrif kórónuveirunnar voru ekki heilsufarsleg heldur samfélagsleg. Sóttvarnaraðgerðir voru notaðar sem sjokkmeðferð til að breyta samfélaginu – í allt frá eftirlitssamfélagi til lögregluríkis – í krafti óttastjórnunar. Umræða um hina umdeildu sóttvarnapólitík og tilheyrandi fjarlægingu borgararéttinda var allt annað en opin, gagnrýnisraddir voru miskunnarlaust þaggaðar niður sem „falsfréttir“.

Víða um Vesturlönd var komið á „vegabréfaskyldu“ innanlands, þar sem frelsi og borgararéttindi fólks var skammtað út frá bólusetningarstöðu þess. Um það hefur mátt lesa greinar á Neistum undanfarin 3 ár. Sjá t.d. hér Samfélagslegar takmarkanir voru aflagðar sl. vor, í bili. En frelsisskerðingum er áfram þröngvað á samfélagið ofan frá. Frá því á síðasta ári hefur heilbrigðismálastofnunin WHO haft sem opinbera stefnu að setja á reglur um alþjóðlegan stafrænan bólusetningarpassa, en frumkvæði og kostun þess kemur frá fjármálaelítunni, Bill Gates og Rockefellar. Í framhaldi af því eru bæði í demókrata-stýrðum Bandaríkjunum og á yfirráðasvæði Brusselvaldsins lögleiddar heimildir til að framfylgja skyldubólusetningu. Í ljósi hinna ömurlegu „bóluefna“ – gagnslausra í því að draga úr smiti – getur tilgangur slíkra laga ekki verið heilsufarslegur. En áhrif þeirra eru mikil í því að koma á stafrænu manntali og tvískiptingu samfélagsins í „réttláta og rangláta“ og möguleikum valdsins til að deila og drottna.

Alræðið kemur ekki yfir okkur með snöggri valdatöku í líkingu við Ítalíu 1922 og Þýskaland 1933 (ef menn vilja telja Rússnesku byltinguna hliðstæða valdatöku mega þeir það mín vegna þó hún hafi verið annars eðlis og þjónað annarri stétt). Fjármálaauðvaldið hefur tjáningarfrelsið í hendi sér og þrengir að því með hverju misseri sem líður. Alræðið kemur í áföngum.

Tjáningarfrelsið og stríðið

Sú ofursamþjappaða vestræna fjármálaelíta sem áður var nefnd – kjarnaland hennar er Bandaríkin og hún á m.a. hermálaiðnaðinn – myndar hina efnahagslegu uppistöðu í vestrænni heimsvaldastefnu. Í samhengi við umræðuefni okkar er það afgerandi að sama auðmagn skuli einnig ráða yfir og hafa fulla stjórn á ríkjandi fjölmiðlum. Ekki síst þegar upp eru runnir tímar stríðs. Fjölmiðlavald er úrslitaatriði í sálfræðilegri vídd stríðsins. Eftir fall Sovétríkjanna 1991 tóku Bandaríkin og NATO upp herskáa utanríkisstefnu: að tryggja stöðu Vesturblokkarinnar – með „einpóla heimsskipan“ (miðpunktur hennar er Washington). Lögð var fram Wolfowitz-kenningin um að halda yrði keppinautum niðri: tryggja að ekkert annað veldi yrði til sem ógnað gæti Bandarískum yfirráðum. Það var kaldhæðnislegt en við þessi miklu tímamótum 1991 gerðist tvennt samtímis: Annars vegar tóku vestrænir heimsvaldasinnar stefnu á heimsyfirráð, og hins vegar – einmitt þegar stjarna sósíalisma og marxisma lækkaði á himni – hættu flestir vinstri menn að tala um heimsvaldastefnuna.

Eitt megináhlaup skv. hinni nýju strategíu heimsvaldasinna hófst 11. sept. 2001, og kallaðist „stríð gegn hryðjuverkum”. Því fylgdi annars vegar sería styrjalda í Austurlöndum nær og hins vegar lögin „Patriot Act” í Bandaríkjunum og önnur þróun til lögregluríkis í okkar heimshluta. Annar kafli strategíunnar hófst með stríðinu í Úkraínu og spennuuppbyggingu á Suður-Kínahafi. Sá nýi kafli felur í sér bein átök BNA/NATO við helstu keppinauta sína, Kína og Rússland.

Styrjaldirnar hafa komið eins og perlur á bandi. Eftir 11. september hafa heimsvaldasinnar þróað aðferðirnar til selja stríð sín. Til varð taktíkin „smart power“ sem gengur út á það að samþætta annars vegar hið hernaðarlega og hins vegar áróður fyrir framsæknum og húmanískum gildum. „Smart power“ taktíkin var alveg sérstaklega þróuð í stjórnartíð Obama og Hillary Clinton og felur í sér að tilreiða hernaðinn betur með hjálp fjölmiðla og selja hann sem „mannúðaríhlutanir“. Afganistan, Írak, Líbía, Sýrland, Úkraína spegla þróunina sem orðið hefur. Matreiðslan í fjölmiðlum verður sífellt vandaðari og útsmognari með hverju nýju stríði. Þetta hefur tekist svo vel að margyfirlýstir friðarsinnar og þekktir fyrrverandi NATO-andstæðingar í stórhópum hafa gerst herskáir og heimta nú meiri vígvæðingu og meira stríð í nafni mannúðar, mannréttinda og lýðræðis. Skýringin liggur annars vegar í hinum slóttuga „smart power“ áróðri og hins vegar í því að vinstrimenn hættu að greina og reikna með heimsvaldastefnu og tóku þar með andheimsvaldabaráttuna af dagskrá (og þá ætti maður líklega að setja gæsalappir á „vinstrimenn“).

Hnattvæðingaröflin ráða för á Vesturlöndum. Þá bregður svo við að hinir frjálslyndu og „alþjóðasinnuðu“ eru jafnvel orðnir herskárri og íhlutunarsamari en hægrið. Þeir fáeinu bandarísku þingmenn sem greitt hafa atkvæði gegn hinum linnulausu vopnasendingum til Úkraínu eru eingöngu repúblikanar, enginn demókrati. Á Íslandi hallast ekki á með hægri og „vinstri“ í stuðningi við stríðið. Og VG er t.d. ekki lengur þögull meðreiðarsveinn meðstjórnarflokka sinna í utanríkismálum heldur er flokkurinn ákafur stuðningsmaður heimsvaldastefnu NATO ekkert síður en Samfylkingin.

Stríðsáróðurinn felst í því að lýsa stríðinu einfaldlega sem frelsisstríði Úkraínu gegn hinni ólöglegu innrás Rússa. Innrásin er útmáluð þannig það veki næga ógn meðal vestrænna áhorfenda til að þeir gefi stuðning sinn við stríðsreksturinn. Myndin af innrásinni getur verið meira sönn eða minna. En lygin felst í því að sleppa skipulega öllum þeim efnivið sem BNA og NATO hafa í aðdragandanum dregið, og halda áfram að draga, til þessa mikla báls – og breytti strax innrás Rússa í staðgengilsstríð milli BNA/NATO og Rússlands. Í öðru lagi er stríðsáróðurinn sá að stríðið við Rússa gangi ljómandi vel og hægt sé að sigra þá með meiri hernaðaraðstoð. Í þriðja lagi felst hann í að stimpla allar aðrar skýringar á stríðinu en bara brjálæði Pútíns sem „pútínisma“.

Stríðsáróðurinn er samt ekki nóg. Það þarf að tryggja að óviðeigandi orðræða komist ekki af stað. Hún verður að vera einhliða. Þess vegna er nauðsynlegt að taka af andmælendum bæði hljóðnemann og ræðustólinn.

Þróun nýs alræðis er runnin undan rifjum heimsvaldasinna, sú þróun er einfaldlega hluti af vígvæðingu heimsvaldastefnunnar. Í þeirri vígvæðingu er opin og lýðræðisleg umræða mjög til trafala, jafnvel ómöguleg.

Alræðið sem nálgast í áföngum felur í sér bein völd hins yfirþjóðlega fjármálaauðvalds, og víðgvæðingu vestrænnar heimsvaldastefnu. Áhlaup þess að undanförnu beinast umfram allt að tjáningarfrelsinu, að afnema opna og lýðræðislega samfélagsumræðu. Þannig halda Vesturlönd upp á umrætt 100 ára afmæli.

 

Bókartíðindi: Undir fána lýðveldisins

(birt á Neistar.is 16. maí 2019)

 Í febrúar sl. gaf nýtt forlag, Una útgáfuhús, út bókina Undir fána lýðveldisins. Endurminningar frá Spánarstyrjöldinni eftir Hallgrím Hallgrímsson kommúnista. Þetta er endurútgáfa bókar sem kom út í takmörkuðu upplagi árið 1941. Var löngu gleymd bók
.

Þetta er bæði góð bók og gagnmerk. Hún er fyrsta og eina bók höfundar en hann hefur verið stórvel ritfær og texti hans sannfærir fljótt lesandann um að hér sé sögð mikilvæg saga. Ég er enginn bókagleypir en þessa drakk ég nánast í einum teyg. Við bætist svo prýðilega unnin eftirmáli, „Ævintýralegt lífshlaup baráttumannsins Hallgríms Hallgrímssonar“ eftir Einar Kára Jóhannsson og Styrmi Dýrfjörð.

Af bókinni verður ljóst að Hallgrímur Hallgrímsson er ekki aðeins merkilegur rithöfundur heldur líka afar vel valinn fulltrúi íslenskra pólitískra alþýðumanna af sinni kynslóð. Foreldrar hans voru þingeysk vinnuhjú í sveit. Faðirinn drukknaði frá eiginkonu og 3 börnum og því fjórða, Hallgrími, á leiðinni. Með miklu harðfylgi tókst móðurinni einhvern veginn að halda hópnum sínum saman, og Hallgrímur lauk m.a.s. gagnfræðaprófi á Akureyri og kynntist þar líka sósíalismanum. Hann fluttist suður og vann fyrir sér með stopulli hafnarvinnu en einkum var það köllunin sem stýrði skrefum hans upp frá því. Hann var einn yngsti stofnandi Kommúnistaflokks Íslands 1930. Sérstaklega gerðist hann leiðandi í samtökum ungkommúnista.

Verkalýðshetja.
Hann fór í flokksskóla í Moskvu og kom þaðan tvíefldur í því að berjast við atvinnurekendavald, afturhald og fasisma. Hann gekk í gegnum pólitíska „barnasjúkdóma“ en náði sér af því aftur. Hann hélt til Spánar og barðist þar við fasista í eitt ár. Heim kominn hélt hann áfram pólitísku starfi og varkalýðsbaráttu í Reykjavík (ein athugasemd: að Hallgrímur hafi náð því að verða varaformaður Dagsbrúnar, sbr. bls. 209, hlýtur að vera rangt). Dagsbrún setti á verkfall m.a. í Bretavinnunnni 2. janúar 1941 og breska herstjórnin svaraði með því að setja hermenn í störf verkamanna. Þá dreifðu sósíalistar dreifibréfi á ensku meðal hermanna. Hallgrímur var af því dæmdur fyrir „landráð“ og honum stungið inn á Litla Hraun. Þar olli hann skjótt uppsteyt meðal fanga sem tóku að heimta betri aðbúnað. Fyrir vikið tók fangelsisstjórnin þá geðþóttaákvörðun að loka Hallgrím í einangrunarklefa þar sem hann mátti dúsa í 52 daga. Hann slapp úr fangelsinu á aðventu 1941. Haustið eftir rak hann erindi Sósíalistaflokksins á Austurlandi og Norðurlandi, og fórst þá í sjóslysi sem líklega stafaði af tundurdufli, 32 ára gamall.

Íslensk króna, evrukreppa og fullveldi

(birtist á Neistum.is 7. nóvember 2018)

Evra eða króna?
Síðustu vikur og mánuði, eftir að gengi krónunnar fór að lækka, hækka aftur raddirnar sem vilja binda íslensku krónuna við evru (einstaka vill dollar), greiða laun í evrum eða taka upp evru, „stöðugan gjaldmiðil“. Sem sagt fastgengisstefna – ellegar þá að leita alveg í „skjól stórveldis eða ríkjasambands“ (orðalag Baldurs Þórhallssonar) sem sé ESB-aðild. Hæstu þvílíkar raddir koma frá Samfylkingunni og Viðreisn sem við var að búast. Samfylkingin gefur út myndband og hvetur til ESB-aðildar, og höfuðrökin í málinu eru „stöðugleiki“ og „ódýrara Ísland“ með upptöku evru. Sömu kröfur eiga líka stuðning langt inn í Sósíalistaflokkinn og munu valda honum innantökum þegar hann um síðir verður að taka afstöðu til ESB.
Hins vegar talar ný forusta ASÍ nú örðu vísi en sú gamla var vön að gera. Drífa Snædal segir : „Umræðan um gjaldmiðil er alveg örugglega ekki fyrsta mál á dagskrá hjá nýkjörinni forustu ASÍ, það eru brýnni mál sem við erum að fjalla um, það eru skatta- og húsnæðismál, við setjum þau á dagskrá núna.“
Það er óhjákvæmilegt fyrir launafólk að velta vöngum yfir þróun gengisins í adraganda kjarasamninga. Verkalýðshreyfingin þarf auðvitað að spyrja sig hvaða ráðstafanir geti varnað því að verðbólga éti kauphækkanir jafn óðum. Duga ekki „rauð strik“ eða þarf vísitölubindingu launa? Til að taka upp evru þarf að ganga í Evrópusambandið fyrst. Það er þó hægt að binda gengi krónunnar við evru án inngöngu, en slíkt væri augljóslega liður í aðlögunarferli fyrir ESB-aðild.
Hver svo sem gjaldmiðillinn er verður þróun kaupmáttar alltaf niðurstaða úr stéttabaráttu. Stéttabaráttan verður ekki afgreidd með einni saman gengisskráningu og peningamálastefnu. En gjaldmiðillinn hefur samt áhrif og um það skulum við ræða. Það er til lítils að ræða fast eða fljótandi gengi „fræðilega“ nema út frá valkostum raunveruleikans – fyrst og fremst evrunni og ESB, og reynslunni af ríkisfjáramálastefnu og peningamálastefnu þess batterís gagnvart aðildarríkjum. Dæmin og reynslan eru fyrir hendi.
Evrópusamruninn hófst með Evrópubandalaginu 1957. Evrópubandalagið byrjaði sem fríverslunarsvæði og tollabandalag, breytti sér svo í Evrópusamband 1993, sameiginlegan markað með frjálsu fjármagnsflæði, þaðan yfir í myntbandalag – og í framhaldi af evrukreppunni boðar æðsta yfirstjórn ESB fjármálabandalag (sameiginleg efnahagsstjórn og vald yfir fjárlögum einstakra ríkja) og þróunin stefnir að pólitísku sambandi. Sjá nánar hér
ESB er birtingarmynd á hnattvæðingarþróun auðvaldskerfisins. Auðmagnið þjappast saman í sístækkandi einingarnar. Þrenningin Bandaríkin – ESB – Japan myndar blokk og hefur drottnandi stöðu en mætir samt vaxandi keppni á viðskiptasviðinu (einkum frá Kína) og átök milli blokkanna harðna. Auðvaldskerfið skiptist jafnframt í „jaðarsvæði“ og „kjarnsvæði“. Að mikilvægum hluta fer arðránið fram sem flæði arðs milli svæða, frá jaðarsvæðum til kjarnasvæða, frá hinum fátækari til hinna ríkari.

Evrukreppan
Evrukreppan svokölluð sem brast á frá og með 2009 birtist annars vegar sem skuldakreppa margra ríkja á evrusvæðinu jafnframt því sem atvinnuleysi í meirihluta evruríkjanna í hefur síðan lengst af verið yfir 10% - og í Grikklandi, Ítalíu, Spáni og Portúgal jafnvel yfir 20%. Kreppan hefur verið dýpst á því sem kalla má „jaðarsvæði“ ESB: í sunnanverðri og austanverðri Evrópu. Versta dæmið var og er Grikkland.
Ríkjandi orðræða á Íslandi – hjá RÚV og öðrum „evrópusinnum“ – vill skýra kreppuna í Suður-Evrópu og Austur-Evrópu með staðbundinni óstjórn, spillingu, opinberri eyðslusemi o.s.frv. Grikkir voru gjarnan sagðir vinna lítið, taka ellistyrkinn snemma o.s.frv. En þetta er áróður, vinnutími Grikkja 2008 var víst sá lengsti á evrusvæðinu og eftirlaunaaldurinn um meðaltal.
Kreppa bæði Griklands og annarra „jaðar“-ríkja ESB er yfirleitt einföld í eðli sínu. Hagkerfi þessara ríkja gat ekki keppt við útflutning frá kjarnaríkjum ESB, fyrst og fremst Þýskalandi sem blásið hefur út sem útflutningshagkerfi. Á tíma fjármálabólunnar fram að 2008 var hins vegar hægt að halda uppi mun hærri lífsgæðum en ella í þessum löndum með miklu og ódýru flæði lánsfjármagns – einkum frá norðurevrópskum bönkum. En í kreppunni kom að skuldadögum.
Kjarninn í Brusselvaldinu er norðurevrópsk fjármálaelíta (nátengd þeirra bandarísku) og „þýska útflutningsvélin“. Efnahagsstefna Brusselvaldsins endurspeglar efnahagsstyrk landanna sem að því standa. Evran er skraddarasniðin fyrir þarfir Þýskalands. Með tilkomu sameiginlegs gjaldmiðils misstu hins vegar veikari ríkin hagstjórnarvopn til að verja sig, og í kreppunni misstu þau stjórn eigin mála á einu sviði af öðru. Sjá nánar hér

Þýskaland
Þýskt auðvald náði á tíunda áratug að þrýsta verulega niður lægstu launum í eigin landi, ekki síst með hjálp ódýrs vinnuafls frá Austur-Evrópu. Þetta veikti frekar en styrkti eftirspurnina í þýska hagkerfinu sjálfu en útkoman varð samt hagvöxtur, afskaplega útflutningsdrifinn hagvöxtur, og Þýskaland fékk gríðarterka samkeppnisstöðu eigin framleiðslu gagnvart öðrum ESB-ríkjum. Sem óhjákvæmilega þýddi samdrátt iðnaðarframleiðslunnar á hinum svæðunum sem urðu undir í samkeppni við þýsku útflutningsvélina. Hin sameiginlega mynt raskar þannig samkeppnisstöðunni og gagnast einkum sterkustu hagkerfunum en vinnur mest gegn „jaðrinum“. Grunnhugmynd frjálshyggjunnar um frjálst flæði er lög í ESB og þeim sem urðu undir var gert ómögulegt að vernda eigin framleiðslu.
Viðskiptajöfnuður Þýskalands varð hagstæður og jöfnuður viðskiptalanda þeirra tilsvarandi neikvæður. Við þær aðstæður sótti þýskt og norður-evrópskt banka- og fjármálaauðmagn fram á þenslutímanum fram að 2008 og bauð hagstæð lán í „jaðar“-löndunum, ekki síst til þess fallin að kaupa fyrir þau þýskan útflutning (en ekki byggja upp eigin framleiðslu- og stoðkerfi). Löndin voru yfirleitt meira og minna kaffærð í skuldum, skuldum ríkisins, fyrirtækja og einstaklinga. Ójöfn samkeppni og ólíkur efnahagsstyrkur á einum sameiginlegum markaði skilaði sér þannig að sá sterkari dró þróttinn úr hinum veikara. Þegar kreppan skall á tók svo við vandinn að innheimta skuldirnar.

Grikkland
Grikkland tók upp evru árið 2000 og upplifði neysludrifinn hagvöxt og safnaði viðskiptahalla, sérstaklega gagnvart Þýskalandi, og skuldum í norðurevrópskum bönkum til að greiða hallann. Þegar skuldakreppan lagðist yfir Grikkland tók ESB efnahagsstjórnina í landinu milliliðalítið. Nánar tiltekið „Þríeykið" (troika: Framkvæmdastjórnin, Evrópski seðlabankinn að viðbættu AGS). Og gerði grísk stjórnvöld að „landstjórum“ sínum. Á árunum 2010-2018 fékk Grikkland stóra „björgunarpakka“ frá „Þríeykinu“ í formi lána og áætlunar um niðurgreiðslu þeirra í áföngum.
Grikkland hafði tekið upp evru og hafði t.d. ekki möguleika á gengisfellingu til að vernda eða örva eigin framleiðslu og útflutning. Í staðinn þurfti að greiða fyrir „björgunarpakkana“ með miskunnarlausum niðurskurði á opinberri þjónustu, með útstrikun hundruð þúsunda opinberra starfa og meðfylgjandi gríðarlegu atvinnuleysi, með lækkun launa (35% lækkun hjá fagmenntuðum og 31% hjá ófagmenntuðum) og stórlega hækkuðum lífeyrisaldri . Auk þess var þess að krafist að Gríska ríkið seldi ríkiseignir á útsölu, t.d. hafnir og samgöngukerfi. Sjá nánar hér
Björgunaraðgerðum lauk í ágúst sl. Hið ESB-sinnaða RÚV sagði að björgunin hefði tekist vel (endurómandi stóru fréttastofurnar). Það er fegrun raunveruleikans. Hinn þekkti bandaríski hagfræðingur Jack Rasmus lagði eftirfarandi mat á „björgunina“: „Grikkland hefur bara skipt út lánadrottnum. Í fyrstu björgunaraðgerðinni, 2010, skuldaði landið aðallega einkabönkum Evrópu. Í annarri björgunaraðgerð komu samevrópsku stofnanirnar (Þríeykið) og veittu lán til að borga út einkalánadrottnana – Grikland sá raunar aldrei peningana – og og færðu í reynd skuldina yfir á efnahagsreikninga Þríeykisins. Grikkland varð nú að reiða út enn hærri greiðslur – í þetta sinn till Þríeykisins. Þríeykið borgaði síðan einkabakana út. Rannsókn German Institute sýna að 95% af öllum greiðslum af skuldum Grikklands til Þríeykisins hafi að lokum runnið til norðurevrópskra banka.“ Sjá nánar hér
„Þríeykið“ tók þannig að sér að skipuleggja skuldainnheimtu fyrir evrópska fjármálakerfið, og kom fram sem innheimtuaðili fyrir bankastjórana. Í síðasta þætti málsins vísar Þríeykið svo Grikkjum á nýja evrópska banka og vogunarsjóði eftir lánum til að borga samevrópsku stofnanirnar út.
Þannig var tekist á við evrukreppuna víðast hvar í skuldsettum evrulöndum, á misróttækan hátt: með blóðugum niðurskurði ríkisútgjalda, enda fylgir ESB ríkisfjármálasáttmála sem bannar teljandi ríkishalla. Hvaða pólitík er þetta? Þetta er pólitík fjármálafáveldisins, fjármálaheimsvaldastefna.

Ítalía
Öfugt við Grikkland er Ítalía öflugt iðnríki. Á 7-10. áratug gaf ítalskur iðnaður þeim þýska lítið eftir. En þegar Ítalía tók upp evru sýndi sig að ítalski iðnaðurinn hafði samt ekki afköst á við þýsku útflutningsvélina og landið lenti brátt í miklum viðskiptahalla við Þýskaland. Nú gat Ítalía ekki jafnað leikinn eins og áður með því að fella líruna. Við tók efnahagsleg stöðnun og samdráttur. Á árunum 2009-2012 var fimmta hvert ítalskt iðnfyrirtæki lagt niður. Í ríkisfjármálunum tók við niðurskurðarsterfna þó ekki væri hún eins blóðug og í Grikklandi. Atvinnuleysi hefur síðan haldist 10-15% og a.m.k. tvöfalt hærra meðal ungs fólks. Þegar Framkvæmdastjórn ESB sætti sig ekki við Berlusconi sem forsætisráðherra 2011 sparkaði hún honum án þess að spyrja Ítali og setti í staðinn Goldman-Sachs-manninn Mario Monti. Fjármálaveldið kýs helst að stjórna milliliðalaust.
Í ljósi alls þessa er ekki undarlegt að það voru ESB-efasemdarmenn og evruandstæðingar sem unnu kosningarnar á Ítalíu í sumar. Popúlistastjórnin sem nú situr í Róm sættir sig ekki við niðurskurðarkröfur ESB. Hún leggur upp með hallafjárlög og aukin framlög til innviða. Hækkar lægstu laun og lífeyri. En hvers konar keynesismi er jú bannaður í ESB, m.a. er algjört bann við fjárlagahalla yfir 3%. Þar sem Ítalía er í fjötrum evrunnar verður fjárlagahallinn aðeins jafnaður með lántökum. Stjórnarflokkarnir ræða einnig um að stofna „hliðarmynt“ til að greiða með opinbera þjónustu og komast út úr herfjötri evrunnar. Framkvæmdastjórn ESB hefur hafnað hinum nýju fjárlögum á Ítaliu og krefst þess að þau verði endurskoðuð.Sjá nánar hér

Eystrasaltslöndin
eru gott dæmi um þann fjötur sem evran varð ríkjum í efnahagskröggum. Eftir efnahagslega sjokkþerapíu og einkavæðingu í Eystrasaltslöndum á 10 áratugnum fylgdu löndin öll þrjú beingaddaðri frjálshyggju eftir bókinni, fordæmi Lettlands var t.d. haldið hátt á loft af AGS eftir aldamótin. Efnahagsumbæturnar þar voru „business-friendly“, háir skattar á laun en skattaparadís fyrir eignamenn og auðhringa. Þenslan var þó ekki notuð til uppbyggingar heldur varð „af-iðnvæðing“ raunin, og Þýskaland og „kjarnalönd“ ESB notuðu Eystrasaltslöndin í fyrsta lagi sem útflutningsmarkaði og í öðru lagi sem fjármálamarkaði til að fjármagna innflutninginn til þessara landa. Fyrir aldamót voru Eystrasaltslönd komin með fastgengisstefnu, bundu galdmiðil sinn síðan brátt evru, og á fyrsta áratug nýrrar aldar var banka- og fjármálakerfi þeirra allra komið í eigu erlendra norður-evrópskra banka. Árið 2004 gengu þau í ESB og tóku upp evru á árunum 2011-15. Sjá nánar hér
Frá 2008 varð kreppan dramatískt. Í hruninu höfðu Eystrasaltslönd þó enn ekki tekið upp evru, svo formlega gátu þau fellt gengið til að örva eigin framleiðslu og útflutning. En þetta var hindrað af lánadrottnum þeirra sem pressuðu löndin til að fylgja fastgengisstefnu til að verja hagsmuni eigin banka, og fengu í því stuðning ESB. Sem dæmi var fjármálakerfi Lettlands fyrir hrun komið nánast allt í eigu sænskra banka. Vaxandi skuldum var þess vegna mætt með miskunnarlausum niðurskurði opinberrar þjónustu. Um þetta fjallar Hilmar Þór Hilmarsson hagfræðiprófessor í bók sinni The Economic Crisis and its Aftermath in the Nordic and Baltic Countries.
Hilmar Þór skrifar: „Eystrasaltslöndin voru neydd í gríðarlegan niðurskurð ríkisútgjalda í hruninu 2008 ekki síst í mennta og heilbrigðismálum. Slíkur niðurskurður hefði verið útilokaður á Norðurlöndunum. Hefðu íslensk stjórnvöld reynt slíkt hefði það leitt til þjóðfélagsátaka sem engin ríkisstjórn myndi lifa af til lengri tíma.“ (Stundin 18. tbl. 2018 Umrædd grein)
Og atvinnuleysið æddi upp, var t.d. í Lettlandi komið í 15% fljótt eftir hrun. Og hefði orðið miklu meira ef þegnarnir hefðu ekki brugðist við með því að flytjast úr landi í stórum stíl. Hilmar Þór skrifar: „Þegar Eystrasaltsríkin urðu sjálfstæð árið 1991 voru íbúar þar 7,8 milljónir. Nú eru 6,1 milljónir eftir.“ (sama stað)

Ísland
Hliðsjón af ofannefndum löndum ætti að hjálpa til að meta reynslu Íslendinga. Ísland er reyndar ekki „jaðarríki“ í auðvaldsheiminum heldur er staðsett utarlega á kjarnasvæði hans. Ísland er ekki í ESB og því ekki undirlagt ríkisfjármálareglur þess eins og þau ríki sem að framan voru talin. Hins vegar er Ísland ekki alveg utan ESB heldur. Við gengum í EES árið 1995 og það tengdi landið við alþjóðlegt fjármálaumhverfi. Það fór saman við innreið nýfrjálshyggjunnar í landið (meira og minna í alla flokka). Þetta lagði grunninn hnattvæðingu íslensks efnahagslífs (frjálsa flæðið og útrásin!) og fjármálavæðingunni (og hruninu!) Samkvæmt Stefáni Ólafssyni og Arnaldi Sölva Kristjánssyni (Ójöfnuður á Íslandi, sjá t.d. bls. 17) er 1995 líka sá tímapunktur er „íslenska jafnaðarsamfélagið“ leið undir lok og stóraukin ójafnaðarþróun hófst.
Hvernig reiddi Íslendingum af í hruninu miðað við það sem orðið hefði væru þeir í ESB? Spurningin snýst m.a. um ábyrgð ríkis á bankakerfum. Í nóvember 2008 þrýsti ESB íslenskum stjórnvöldum til að gangast við ICESAVE-skuldunum. Og þegar stjórnvöld leituðu lánafyrirgreiðslna hjá AGS lýsti ESB yfir að það væri sameiginleg afstaða allra ESB-ríkja að leggjast gegn því að AGS aðstoðaði Ísland ef kröfur Breta og Hollendinga væru ekki virtar. Þrýstingurinn var mikill og í ákveðna átt.
Með neyðarlögunum í október 2008 var íslensku bönkunum skipt upp, erlenda starfsemin skorin frá og nýir bankar stofnaðir. Hjá ESB hins vegar var sú almenna stefna tekin í fjármálakreppunni að hvert ríki bæri ábyrð á einkabönkum viðkomandi lands. Írland var að nokkru leyti í sömu stöðu og Ísland og írska ríkið þurfti að ábyrgjast skuldbindingar írskra banka eftir hrun, sem dró landið á barm þjóðargjaldþrots. Ef Ísland hefði á líkan hátt verið bundið af fjármálastefnu ESB er líklegt að útkoma okkar úr hruninu hefði orðið miklu verri.
Ísland var ekki bundið af ríkisfjármálareglum ESB (Maastrichtreglum) sem banna meira en 3% fjárlagahalla og fyrstu árin eftir hrun var fjárlagahalli hér 5-6% eða nærri tvöfaldur við þær reglur, og gerði mögulegt að milda niðurskurð opinberrar þjónustu.
En íslenska krónan. Hver var reynslan af henni í hruninu? Hilmar Þór Hilmarsson ber íslenska dæmið saman við Eystrasaltslöndin: „Efnahagsþróunin á Íslandi var frábrugðin þróuninni í Eystrasaltsríkjunum. Gengi krónunnar féll, bankarnir hrundu, en niðurskurður í ríkisfjármálum var mun minni en hjá Eystrasaltsríkjunum. Ef við skoðum árangur efnahagsstefnunnar á Íslandi er hann miklu betri. Mikill hagvöxtur, lítið atvinnuleysi og aukið svigrúm til velferðarútgjalda og uppbyggingar.“ (Stundin.is 1. nóv)
Gengi íslensku krónunnar fór að lækka ört síðla árs 2007 og kaupmáttur launa að rýrna. Snemma árs 2010 hafði hann rýrnað um nálægt 16% miðað við 2007. Skuldavandi, atvinnuleysi o.fl. gerðu kjaraskerðinguna meiri, og hrunið gerði fjölda heimila gjaldþrota vegna bólgnandi lána. Atvinnuleysi fór í um 9% árið 2009 en minnkaði aftur nokkuð hratt næstu tvö ár. Sjá hér niðurstöður Stefáns Ólafssonar og Arnaldar Sölva Kristjánssonar um áhrif hrunsins á launafólk. Umrætt skjal

Málið snýst um fullveldi
Ekki held ég því fram að alþýða Íslands hafi endurheimt fyrri kjör eftir hrunið, en það er undir baráttu hennar sjálfrar komið að hún geri það. Hvorki ástand hagkerfisins né krónan munu hindra það. Það er meginatriði í samanburði á Íslandi og ofannefndum kreppuhrjáðum evrulöndum að Ísland hélt í meginatriðum fullveldi sínu og réði eigin málum. Kjör almennings á Íslandi réðust því áfram fyrst og fremst af útkomunni úr stéttabaráttunni á heimavelli, bæði kaupgjaldsbaráttu og baráttu um ríkisfjármálin (hitt er annað mál að verkalýðshreyfingin fylgdi stéttasamvinnustefnu og gaf eftir umsamdar kauphækkanir 2009 og sveigði sig þannig að „greiðslugetu atvinnuveganna“).
Hin kreppuhrjáðu evrulönd misstu hins vegar meira eða minna frá sér stjórn eigin mála. Þar þarf almenningur í viðbót við eigið auðvald að fást við yfirþjóðlegar stofnanir sem ráða jafnvel úrslitum og það sýnir sig sig að þær hafa í fyrirrúmi aðra hagsmuni en hagsmuni almennings.
Spurningin um gjaldmiðil snýst öðru fremur um fullveldi. Fullveldið er alþýðunni vopn og auðlind og þjóðríkið er frá hennar sjónarhóli miklu æskilegri vettvangur stéttabaráttunnar en ríkja- og efnahagsblokk af gerð ESB. Hvert fer það fullveldi sem látið er af hendi með ESB-aðild? Dæmin frá evrukreppunni sýna það ljóslega að valdið sem látið er af hendi fer til fjölþjóðlegrar og yfirþjóðlegrar fjármálaelítu sem er kjarni Brusselvaldsins.