Auðmannavæðing og alþjóðavæðing landeigna

(birtist á Neistar.is 8. nóvember 2019)

                                                   Jim Ratcliffe skoðar nýjar landeignir

Landakaup erlendra stóreignamanna
Uppkaup erlendra stóreignamanna á íslensku landi vekur kurr í samfélaginu. Sigurður Ingi Jóhannson segir að endurskoða þurfi lög um jarðeignir útlendinga og setja „stífa umgjörð um jarðamál“. Slík orð hafa svo sem heyrst áður, en fátt gerist – og á meðan er landið áfram selt í bútum.
Í sveitinni minni fyrir norðan var innsti bærinn nýlega seldur Ameríkönum (Eleven Experience) sem þegar eiga margar jarðir í Fljótum og Tröllaskaga og stunda þar hótelrekstur, þyrluskíðaferðir, vélsleðaferðir og laxveiði. Stærri í sniðum er landssalan kringum breska félagið Halicia í eigu breska auðjöfursins Jims Ratcliffe. Sjónvarpsþátturinn Kveikur 5. nóvember fór skilmerkilega í gegnum hina skyndilegu og stórtæku eignamyndum hans á Norðausturlandi.
Ratcliffe keypti fyrstu jörðina snemma árs 2016 og skömmu síðar keypti hann Grímsstaði á Fjöllum. Síðan hefur hann fyrst og fremst keypt jarðir með veiðiréttindi í bestu laxveiðiám Vopnafjarðar og Þistilfjarðar en einnig jarðir sem liggja að Finnafirði í Bakkaflóa (stórskipahöfnin). Á árunum 2017-18 sótti félag hans ört fram, hann keypti m.a. jarðir Jóhannesar Kristinssonar viðskiptafélaga síns (félagið Grænaþing og fleiri félög). Og á árinu 2019 hefur hann enn hert róðurinn: „Svo Jim Ratcliffe á nú meirihluta í 30 jörðum, sem er rúmlega tvöfalt meira en í ársbyrjun í fyrra. Að auki á hann minnihluta í níu jörðum...“ [Stærð landsins er upp á] „...1400 til 1500 ferkílómetra, sem er um 1,4% af flatarmáli Íslands. Það er meira en 17 sinnum stærra en Þingvallavatn“, sagði Tryggvi Aðalbjörnsson hjá Kveik. Samt hefur maðurinn ekki eytt í jarðakaupin nema rúmlega helmingi af verði einkaþotunnar sem hann flýgur á til landsins!

---

Orð og gjörðir stjórnvalda í austur og vestur
Viðbrögð ríkisstjórnarinnar: Sigurður Ingi hefur kallað eftir „stífri umgjörð um jarðamál“. En hverjar eru aðgerðir stjórnvalda í málinu? Lítið hefur farið fyrir þeim, annað en frumvarp frá landbúnaðarráðherra í október sem, ef það yrði að lögum, „myndi takmarka atkvæðarétt umsvifamikilla landeigenda í veiðifélögum“. Gísli Ásgeirsson framkvæmdastjóri Halicia segir að vísu að þau lög beinist sérstaklega gegn Ratcliffe. En ekki virka þau sérlega ógnandi. Sjá umfjöllun Kveiks
Meðan orð snúa í austur snúa gjörðir í vestur. Vísir skrifar: „Ratcliffe og Hafrannsóknarstofnun undirrituðu samkomulag um miðjan ágúst um rannsókn, sem er að fullu fjármögnuð af Ratcliffe. Rannsóknin nær til nýrra sviða vistfræði og hegðunar laxins.“ Sem sagt, samtímis þessum nasablæstri ráðherra (annars ráðherra) gegn (erlendum) stóreignamönnum gerir Hafrannsóknarstofnun samstarfssamning við þann langstærsta meðal þeirra. Og samkvæmt lögum heyrir Hafrannsóknarstofnun undir sjávarútvegsráðherra, sem líka er landbúnaðarráðherra! Getur þetta með nokkru móti boðað einhverja stórsókn gegn landsölustefnunni?
Land, vatn, veiðihlunnindi og önnur náttúrugæði eru sívaxandi að verðgildi í veröldinni og þróunin í okkar heimshluta er ennþá í átt til markaðsvæðingar og einkavæðingar þeirra. Hér á landi gengur þetta í skrefum: Markaðsvæðing fiskimiðanna og söfnun kvótans á örfáar hendur, nýleg skref tekin til einkavæðingar orkunnar – við munum Magma-ævintýrið – og við sáum Alþingi undirgangast orkustefnu ESB og þar með markaðsvæðingu raforkunnar, uppskiptingu orkufyrirtækja m.m., með orkupökkunum. Sala lands á evrópskum markaði er hluti af sömu þróun. Skref fyrir skref.

---

Breytileg lög um eignarhald á landi
Staðreyndin er að lagaumhverfið okkar býður upp á að landið seljist hæstbjóðanda, innlendum sem erlendum, á evrópskum markaði. Þá er ástæða til að spyrja: Hvernig varð lagaumhverfið svona? Förum aðeins aftar í tímann og skoðum sérstaklega eignarhald á landi.
Yfirráð yfir landi, landgæðum og auðlindum eru snar þáttur í fullveldi ríkja. Þess vegna hafa fullvalda ríki gjarnan sett sér lög um eignarhald á landi, m.a. til að tryggja að það sé í höndum eigin þegna.
Lög hérlendis um eignarhald á landi fylgja lögum um fasteignir. Árið 1919, þegar fullveldið var ungt, voru sett lög um fasteignir á Íslandi: „almenn lög á Íslandi um takmörkun á heimildum erlendra aðila til að eiga fasteignir á Íslandi“ og voru byggð á því, eins og fossalögin frá 1907, að heimilisfesti á Íslandi væri skilyrði fyrir því að menn gætu öðlast eignarrétt eða notkunarrétt á fasteignum hér á landi.“ Sömuleiðis í fasteignalögum frá 1966 var „miðað við íslenskt ríkisfang sem skilyrði fyrir því að mega öðlast eignarrétt eða afnotarétt yfir fasteignum hér á landi.“ Sjá lög nr. 19/1966

---

„EES-samningurinn leiddi okkur til nútímans“
Mestu straumhvörfin urðu með EES-samningnum. Í kjölfar hans gjörbreyttist lagaumhverfið. Sömuleiðis hafði hann grundvallaráhrif á íslenskt atvinnulíf og stjórnmál líka. Fyrsta grundvallarprinsipp samningsins, og grundvallarprinsipp ESB, var frjálsir fjármagnsflutningar yfir landamæri. Hann fól líka í sér rétt erlendra ríkisborgara af EES-svæðinu til að eignast fasteignir og land hérlendis (og auðlindir sem landi fylgja), með tilvísun til reglna um fjármagnsflutninga og reglunnar um að ekki skuli „mismuna á grundvelli þjóðernis“.
Það er staðreynd að í kjölfar EES-samningsins stormaði nýfrjálshyggjan fram í landinu. Áhrif samningsins voru bæði bein, m.a. í lagaumhverfi, og óbein eða hugarfarsleg. Hvers konar hömlur eða takmarkanir á viðskiptum voru nú dæmdar úreltar, markaðshyggjan bauð allsherjarlausnir. Hægrimenn og markaðskratar fóru fyrir, hinir komu á eftir. Ekki held ég því fram að öll frjálshyggjuþróunin hér sé til komin vegna EES-samningsins (markaðsvæðing fiskimiðanna var t.d. þegar komin), en hann auðveldaði sannarlega banksterum og markaðsöflunum sóknina. Með nýfrjálshyggjunni fylgir systir hennar, alþjóðavæðingin.
Í umræðunni um samninginn hafði einmitt verið harður ágreiningur um þau ákvæði er sneru sérstaklega að kaupum útlendinga á landi, og kallað var eftir því (af Hjörleifi Guttormssyni og fleirum) að í þeim efnum yrðu miklu skýrari skorður settar. Niðurstaðan varð samt sú að Ísland opnaðist mjög fyrir erlendu eignarhaldi á jarðnæði.
Þegar Viðeyjarstjórnin var mynduð 1991 stóðu umræðurnar um EES-samninginn sem hæst. Og ekki löngu síðar voru eiginlega allar kröfur Íslands um varanlega fyrirvara við eign erlendra ríkisborgara á Íslandi felldar niður með einni undatekningu: varðandi fjárfestingar í sjávarútvegi.
Eftir þetta tók mat á löggjöf um viðskipti með land og fasteignir mið af EES-samningnum (enda hefur hann forgang fram yfir þjóðlega löggjöf). Spurt var hvort eldri takmarkanir „ættu stoð í EES-samningnum“. Lagabreytingar voru gerðar í enn frekari frjálsræðisátt árið 1997 (að forgöngu Þorsteins Pálssonar dómsmálaráðherra) með tilvísun til laga um frjálsa fjármagnsflutninga. Og með jarðalögum árið 2004 var bæði rýmkaður réttur útlendinga til landeigna og réttur landeigenda til frjálsra viðskipta án afskipta stjórnvalda. Sjá lög nr. 81/2004 Í athugasemdum við það frumvarp kemur fram að nýmælin þar eigi rætur að rekja til þess að ESA hefði gert athugasemdir við ýmis ákvæði jarðalaga og talið þau brjóta gegn EES-samningnum. Það snerti m.a. búsetuskilyrði. Þing og ríkisstjórn beygðu sig undir þetta, og beygðu sig jafnvel dýpra en þau strangt tekið hefðu þurft að gera. Það var kaldhæðnislegt að ráðherrann sem flutti málið 2004 var Guðni Ágústsson.

Ekkert von á góðu
Með þeim hraða sem verið hefur á umræddri landssölu síðustu misseri gætum við verið að horfa fram á ófélega formgerð landbúnaðar með stóreignastétt landeigenda, að verulegu leyti utan lands, og svo leiguliða þeirra líkt og á 17. öld. Ástandið er þegar orðið óþolandi.
Niðurstaða þróunarinnar sem hér var rakin varð sú að íslensk lög opna nú mun meira á erlenda eign á landi en t.d. lög í ESB-landinu Danmörku þar sem eign á landbúnaðarlandi er háð skilyrðum um búsetu (með undantekningum þó). Slík grundvallarregla væri æskileg. En slík grundvallarregla er þó klárlega ekki „í anda“ EES-samningsins (ekki í anda alþjóðavæðingar). Og ef reynt verður að reisa takmarkanir gegn þessari þróun verður örugglega spurt hvort það „eigi stoð í EES-samningnum“. Neikvætt svar við því er litið alvarlegum augum af ríkisstjórninni, sbr nýlega áróðursherferð ríkisstjórnarinnar um EES. Gerum okkur því engar gyllivonir.

Þjóðin mín er skynsöm

(birt á Neistar.is 12. maí 2019)

Það er sama þótt 98% af fréttaflutningi sem á okkur dynur segi að við eigum að styðja orkupakkann þá er almenningur honum andvígur. Fréttablaðið 7. maí og RÚV 10. maí sýndu svipaða afstöðu, 50% aðspurðra – rúmlega 60% þeirra sem taka afstöðu – segja nei. Aðeins kringum 30% aðspurðra segja já. Nei-hlutfallið enn hærra hjá kjósendum stjórnarflokkanna. Sjá nánar á vef fréttablaðsins.
Sjá nánar a vef rúv.

Alþingismenn upp til hópa, allir nema þingmenn Miðflokks og Flokks fólksins, segja okkur að leiða beri pakkann í lög. Þeir ætla bersýnilega ekkert að sinna þjóðarviljanum í þessu máli. Katrín ræðir málið við norsku Ernu Solberg og pöntuð er sameiginileg yfirlýsing með EFTA-ríkjunum tveimur um að pakkinn skerði ekki fullveldi þeirra. Norska þingið samþykkti einmitt pakkann í fyrra í grófu trássi við vilja þjóðarinnar.

Allir sérfræðingarnir sem RÚV og Fréttablaðið vitna í, allir, segja að pakkinn hafi lágmarksáhrif, en afar brýnt sé að samþykkja hann. Svo er pantaður úrskurður frá forseta EFTA-dómstólsins. „Synjun þriðja orkupakkans stefnir aðild Íslendinga að EES í tvísýnu“, segir hann. Og bætir við: „Eftir öll þessi ár erum við í þeirri stöðu að við getum gert ráð fyrir að ESB verði hart í horn að taka, einnig í ljósi þess að orka skiptir svo miklu fyrir ESB.“ En hótanir breyta engu. Meirihlutinn er á móti.

Það sýnir að almenningur á Íslandi er skynsamur. Dregur sínar eigin ályktanir. Yfirlýstur tilgangur orkumálastefnu ESB, eins og hún birtist í orkupökkunum, er samtenging orkukerfanna á svæði ESB/EES: „Aðildarríkin skulu vinna náið saman og fjarlægja hindranir í vegi viðskipta með raforku og jarðgas yfir landamæri.“ Fólk er varfærið. Það hugsar sem svo: Ef þetta er innleitt í íslensk lög skuldbindur Ísland sig til að vinna að einmitt þessu markmiði. Þetta gefur bæði innlendu og yfirþjóðlegu auðmagni og evrópsku skrifræði viðspyrnu og tök og tæki sem það hafði ekki áður til að koma slíku í kring. Annar yfirlýstur tilgangur laganna er uppbrot orkufyrirtækja og markaðsvæðing þeirra – og um leið opnun á einkavæðingu. Almenningur hefur handfast neikvætt dæmi tengt fyrri orkupökkum: HS orku. Fólk er varfærið – og það er skynsamlegt.

Almenningur efast um að íslenskir fyrirvarar haldi. Hann þekkir ný dæmi úr matvælalöggjöfinni. Íslenskir fyrirvarar dæmdir ólöglegir. Að áliti ESB trompa ESB-lög lög einstakra ríkja. Í aðildarviðræðum Jóhönnustjórnarinnar við ESB hafði Alþingi gert fyrirvara um yfirráð Íslands yfir sjávarútvegsmálum sem samræmdist ekki viðmiði ESB. Þess vegan var aldrei hægt að opna sjávarútvegskaflann í viðræðunum og þær sigldu í strand. Ekki er traustvekjandi að lögleiða orkupakka og gá seinna hvort hann samræmist stjórnarskrá, fyrst þegar möguleg samtenging kemur til framkvæmda. Það er öfugsnúið. Almenningur telur að þá verði erfitt að taka ákvörðunina til baka. Auðvelt inngöngu, erfitt útgöngu eins og allt í ESB. Þegar ESB-lög eru samþykkt verða þau ekki dregin til baka.

Almenningur vill félagslega eign og félagslegan rekstur á auðlindum (og grunnþjónustu), það hefur víða og oft komið fram. Almenningur er líka fullvedissinnaður og vill að mál séu ákvörðuð hér heima, ekki í fjarlægu embættiskerfi. Pakkasölumenn vita þetta. Þess vegna segja þeir: málið snýst ekkert um fullveldi, það snýst ekkert um markaðsvæðingu. Það snýst um alþjóðasamvinnu, neytendavernd, aukna samkeppni og lýðræði. En fólkið hugsar sitt.

Þjóðhagfræðingurinn Thomas Piketty skiptir elítunni á Vesturlöndum í viðskiptaelítu (styður hægri flokka) og menningarelítu (styður stóru vinstri flokkana). Það eru hinar nýju hnattvæðingalínur. Meira um það hér. Í orkupakkamálinu snúa þessar tvær elítur bökum saman. En alþýðan er síst hrifnari fyrir vikið og snýr baki við báðum. Almenningur samþykkir með því það álit Pikettys að þetta sé bara tvískipt elíta – sem hann ber enga lotningu fyrir.

Baráttan fyrir „nýju og betra ESB“

(umræða á Fésbók Sósíalistaflokksins 26 apríl 2019)

Ég set stórt spurningarmerki við hugmyndir um að sósíalistar geti breytt Evrópusambandinu. Efnahagsbandalagið/Evrópusamb hefur frá upphafi verið auðvaldsprósékt. Sérstaklega frá og með Maastricht er það blanda af annars vegar hnattvæðingarfrjálshyggju og hins vegar andlitslausu, ekki-kjörnu, yfirþjóðlegu skrifræðisvaldi. Sem er tengt efstu fjármála- og auðvaldselítum þúsund þráðum. Þetta vald keyrir samrunaþróunina stöðugt áfram. Árið 2015 mörkuðu hinir 5 sviðsforsetar ESB (Tusk, Schulz, Juncker, Dijsselbloem, Draghi) þá stefnu að fyrir 2025 skuli stofnanir ESB ákvarða fjárlög fyrir einstök aðildarlönd. Slík afgreiðsla lýðræðis virðist ekki bögglast fyrir hinum skriftlærðu „brahmínum“. 

Hins vegar er alþýðan miklu fullveldissinnaðari og skoðanakannanir sýna alltaf og alls staðar að hún er andvíg auknu valdi til stofnana ESB, ergó fær hún yfirleitt ekki að kjósa um slíkt. Þegar innleiða skyldi stjórnarskrá 2004 ætluðu aðeins 8 ESB-lönd að leggja það fyrir þjóðina. Þegar svo Frakkar og Hollendingar felldu var stjórnarskráin blásin af sem slík en 95% hennar lögð fram sem Lissabonsáttmáli. Þá hann afgreiddur eingöngu af þjóðþingum nema bara Írar fengu að kjósa. Þeir felldu en voru látnir kjósa aftur eftir örlitla andlitslyftingu samnings. Síðan voru engar þjóðaratkvæðagreiðslur um ESB-mál fyrr en Bretar fengu að kjósa um Brexit. Og á Íslandi mega Orkupakkamenn ekki heyra nefnt að alþýðan fái að kjósa um pakkann.

Guðmundur Auðunsson skrifar:  "Vissulega eru alþjóðastofnanir byggðar á grunni pólitískrar og efnahagslegrar hegemóníu frjálshyggjunnar.".. „Hugmyndafræðilega er nýfrjálshyggjan gjaldþrota. Stóri sigur Bramítanna hefur verið í félagslegum málum (mannréttindum, réttindum minnihlutahópa t.d. samkynhnegðra o.sv.fr.), því stríði er meira og minna lokið í okkar heimshluta, "hægrið" tapaði þeirri orusstu þó þeir hafi unnið efnahagsorusstuna. En nú eru miklar væringar. Stór hluti almennings er búinn að gefast upp á elítunni og stofnannapólitík og ef við byggjum ekki upp nýja vinstristefnu, sem byggir á sósíalískum og lýðræðislegum efnahagslegum gildum, er voðinn vís. Ef okkur tekst að vinna þá hugmyndabaráttu á alþjóðavísu þá getum við breytt alþjólegum stofnunum nýfrjálhyggjunnar eins og ESB og nýtt þær til að byggja upp nýjan heim, nýja Evrópu, byggða á sósíalískri félags- og efnahagsstefnu.“

Þórarinn svarar: Er það ekki svolítið tómt mál að segja að nýfrjálsyggjan sé „hugmyndalega gjaldþrota“ þegar þú segir jafnframt: „Vissulega eru alþjóðastofnanir byggðar á grunni pólitískrar og efnahagslegrar hegemóníu frjálshyggjunnar.“ Þær þurfa þá ekki að vera hugmyndalega frjóar þegar þær hafa yfirráðin. Að við getum breytt „alþjólegum stofnunum nýfrjálhyggjunnar eins og ESB“ í átt til sósíalisma tel ég mjög óraunsætt. Hverjum öðrum þá, fjandakornið ekki World Economic Forum, AGS, WTO, OECD...

Hægri hefur "unnið efnahagsorusstuna" segir þú, en "stóri sigur bramítanna hefur verið í félagslegum málum (mannréttindum, réttindum minnihlutahópa....)". Sammála. Þess vegna vilja brahmínar færa fókusinn frá efnahagsorustu og stéttastjórnmálum yfir á réttindi minnihluta og sjálfsmyndarstjórnmál. Hvaða stétt skyldi sú fókusfærsla þjóna?

Fullveldið á vinstri vængnum

(birtist á Neistum.is 14. apríl 2019)

                                                                Ísland fullvalda ríki 1918

Umræðan um orkupakkann ólgar og sýður. Hugtakið FULLVELDI kemur þar í sífellu upp. Svo mjög að segja má að umræðan um orkupakkann birti um leið afstöðu viðkomandi til fullveldisins. Orkupakkinn er ágætis hnotskurn! Um afstöðu ólíkra hópa til fullveldisins má segja að „sínum augum lítur hver á silfrið“. Annars vegar eru þeir sem tala um „orkuna okkar“ og vilja verja „fullveldið í orkumálum“ og hins vegar þeir sem segja ýmist að orkan sé bara eðlileg vara eins og fiskur og ferðamenn eða þá að málið snúist „einkum um náttúruvernd og neytendavernd í orkumálum“. Við fullyrðingu þeirra fyrrnefndu um fullveldisframsal er algengasta svar hinna síðarnefndu: „Þetta hefur ekkert með fullveldi að gera!“
 

Pólarnir á vinstri vængnum

Þessi andstæðu meginviðhorf birtast skýrt og skarpt í pakka-umræðunni á vinstri væng. Ákafast við JÁ-PÓLINN er það sem kalla má „frjálslynda vinstrið“. Það er mjög svipað mengi og „evrópuvinstrið“. Ákefðin er skiljanleg í ljósi þess að í pakkamálinu er EES-samningurinn í nokkru uppnámi nema öll EFTA-löndin samþykki pakkann. Höfnun á honum er að því leyti höfnun á EES. En þetta fólk telur gjarnan „fullveldi“ vera úrelt hugtak sem aðallega sé áróðurshugtak þjóðernispopúlista (sem beita vissulega fullveldishugtakinu þegar þeir tala gegn hnattvæðingu m.m.). Íslenska frjálslynda vinstrið vill nú helst tengja allt fullveldistal í orkumálum við Miðflokkinn. Þetta er í samræmi við línuna frá Brussel sem felur í sér ákveðna umræðutækni og drottnunartækni. Hún er þessi: Stimplum alla andstöðu við fjórfrelsið og hinn skrifræðislega Evrópusamruna sem popúlisma og öfgahægrimennsku! „Sagðir þú fullveldi? Þjóðremba, popúlismi, nasismi, úlfur, úlfur!“ Sérfræðingur já-fólksins er prófessor Eiríkur Bergmann sem RÚV leitar ALLTAF til varðandi popúlisma og öll álitaefni varðandi „Evrópumál“.

Hinir róttækari í þessum hópi tala niðrandi um „fullveldi og önnur borgaraleg gildi“ sem bara gegni því meginhlutverki að gera gera auðstéttina og verkalýð að samherjum. Þeir hæða fólk óspart fyrir að vilja frekar láta innlent auðvald arðræna sig en erlent o.s.frv.

Við NEI-PÓLINN eru svo þeir vinstrimenn sem telja fullveldið mikils verðan hluta af lýðræðinu. Fullveldið markar jú línu kringum lögsögu þjóðríkisins. Það sem er innan línunnar er í lögsagnarumdæmi viðkomandi ríkisvalds, þjóðþings þess og þjóðkjörinna stofnana. Sem marxisti veit ég vel hvaða öfl ráða mestu í lögsagnarumdæmi íslenska þjóðríkisins. Það er íslenska auðvaldið, nánar tiltekið einokunarauðvaldið. Að því leyti má líta á lögsagnarumdæmi íslenska fullveldisins sem arðránslögsögu íslenskrar borgarastéttar (sú stétt er reyndar töluvert „komin í bland við“ tröll fjölþjóðlegra einokunarauðhringa, t.d. í bankakerfi, stóriðju og innflutningsverslun). Samt hefur íslenskur almenningur og almannasamtök formlega aðkomu að stofnunum almannavaldsins og alþýðan hefur alltaf möguleika á að byggja upp „mótaflið“ í samfélaginu á heimavelli og auka áhrif sín.

Á Alþingi Íslendinga sýnist það lið sem helst skilgreinir sig sem „vinstrimenn“ nú skipa sér í hnapp við já-pólinn. Afstaða Samfylkingarinnar í skyldum málum (aðildarumsókn, hrátt kjöt, orkupakkar) hefur alltaf legið fyrir. Á undanförum áratug hefur VG verið að renna sér úr síðarnefnda hópnum í þann fyrrnefnda. Þessi vinstrimennska hérlendis er t.d. einkennilega ólík pólitísku línunum í Noregi en þar hafa róttæku vinstriflokkarnir leitt baráttuna gegn pakkanum (auk verkalýðshreyfingarinnar) en Hægri flokkurinn og popúlistarnir í Fremskrittspartiet leiða stuðninginn við hann.

Mun stórnmálastéttin standa í lappirnar?

Verður lagaður sæstrengur? Ég ætla ekkert að fullyrða um það hvort fyrirvarar Alþíngis haldi gagnvart Evrópudómstólnum. Þeir sýnast ekki vera „í anda“ samningsins og reglugerð 3. pakkans þar sem segir: „Aðildarríkin skulu vinna náið saman og fjarlægja hindranir í vegi viðskipta með raforku og jarðgas yfir landamæri í því skyni að ná fram markmiðum bandalagsins á sviði orku.“ Eru fyrirvararnir ekki einmitt slíkar „hindranir“? Hvað um það: Setjum svo að orkuskortur í Evrópu haldi áfram að aukast. Setjum svo að gull sé í boði, t.d. þrefalt verð miðað við það sem stóriðjan á Íslandi býður. Við vitum hvar valdið liggur á íslenskum fjármálamarkaði, og þyngstu hagsmunir í efnahagskerfinu sjá hér gríðarlega möguleika á hámörkun gróða síns. Mun þá Alþingi standa í lappirnar? Ég bara spyr.

Ef (þegar) sæstrengur verður lagður er „orkan okkar“, í fallvötnum og í jörðu, þar með orðin að vöru til að selja hæstbjóðanda. Það verður hrein markaðsvæðing og með henni verður EKKI LEYFILEGT að stjórna nýtingu orkunnar út frá samfélagslegum áherslum. Orkan verður þá í öllum aðalatriðum komin út úr lögsögu þjóðkjörna valdsins og lýðræðisins. Þess vegna er það mikið bull að orkupakkinn hafi ekkert með fullveldi að gera. Orkupakkinn sýnir einmitt í hnotskurn að fullveldismál eru fyrst og fremst lýðræðismál en hafa ekkert með þjóðrembu að gera, hvað þá nasisma.

Orkupakkinn er ágætis hnotskurn sagði ég. Er ekki orkan ein höfuðauðind okkar? Ásamt fiski og ferðamönnum. Orkupakkinn sýnir líka í hnotskurn að íslenska stjórnmálastéttin (sem endurspeglar peningaöflin nokkuð vel) er orðin fráhverf þeirri „þjóðvarnarstefnu“ og fullveldishyggju sem hún fylgdi t.d. í landhelgismálinu upp úr 1970. Umskiptin eru dramatísk og munar þar mikið um afstöðu „frjálslynda vinstrisins“.

Deila

Orkupakkinn og pólitísku línurnar í Noregi

(birtist á fésbók Sósíalistaflokks Íslands)

VG styður nú orkupakkann gráa. Hér á síðu Sósíalistaflokksins vilja sumir stuðningsmenn pakkans stimpla alla andstæðinga hans sem þjóðernispopúlista (fundur Ögmundar á morgun t.d. nefndur „áróðursfundur þjóðernissinna“). Viðskiptablaðið hafði í vikunni áhyggjur af Noregi af því öll EFTA-lönd þurfa að samþykkja til að pakkinn virki: „Pakkinn er mikið hagsmunamál fyrir Norðmenn... Stuðningsmenn pakkans í norska Stórþinginu telja að það væri hálfgert skemmdarverk ef Íslendingar... færu að hafna pakkanum.“ 

Ég skoðaði þess vegna norsku blöðin. Meirihluti norska Stórþingsins samþykkti þriðja pakkann 22. mars í fyrra. En skoðanakannanir bentu þá til að mikill meirihluti þjóðarinnar væri á móti. Og hvernig lágu pólitísku línurnar í Stórþinginu? MEÐ PAKKANUM voru Hægri-flokkurinn, Framfaraflokkurinn (eini flokkur Noregs kenndur við hægripopúlisma), Verkamannaflokkurinn (mjög klofinn samt), Græningjar og Venstre (miðjuflokkur þrátt fyrir nafnið). Á MÓTI PAKKANUM voru Sósíalíski vinstriflokkurinn (systurflokkur VG), Rauðir (Rødt), Miðjuflokkurinn og Kristni þjóðarflokkurinn. Varðandi Verkamannaflokkinn má geta þess að AUF (ungliðar flokksins) var á móti og flokkurinn sjálfur líka í 12 af 18 fylkjum Noregs. Og í sama mánuði og Stórþingið sagði já sagði LO (norska ASÍ), öll framkvæmdastjórnin samhljóða, nei. Og auðvitað bændasamtökin, Norges bondelag og Norges bonde- og småbrukarlag. Grófu línurnar í Noregi eru þær að kapítalið og stofnanavaldið segir já en verkalýðshreyfing, vinstri menn og dreifbýli segja nei – og meirihluti þjóðarinnar. Væri þá stórundarlegt ef einungis þjóðernispopúlistar segðu nei á Íslandi.

Bjørn Moxnes, formaður flokksins Rødt (sem er í vinsamlegum samskiptum við Sósíalistaflokkinn?) situr á Stórþinginu. Eftir atkvæðagreiðsluna batt hann helst vonir við Alþingi Íslendinga og sagði við Norska útvarpið (í Noregi er pakkinn kenndur við orkustofnunina Acer): „Vi gir oss ikke. Dette slaget tapte vi, men på Island er regjeringa mot Acer, og Island må si ja til Acer, hvis også Norge skal bli med.“

Niður með orkupakkann!

(birtist á Neistar.is 3. apríl 2019)
                              

Tillaga utanríkisráðherra og ríkisstjórnar er að heimila Alþingi „að aflétta stjórnskipulegum fyrirvara“ við innleiðingu 3 orkupakkans í EES-samninginn. Ef þjóðþing allra EFTA-landanna samþykkja verður pakkin að lögum á EES-svæðinu og þar með Íslandi.

Stuðningsmenn pakkans, m.a. ráðherrar Sjálfstæðisflokks og VG, flytja málið þannig að annars vegar hafi pakkinn „engin áhrif á Íslandi“ og hins vegar að höfnun hans setji „EES-samninginn í uppnám“.
„Það yrðu stórtíðindi í íslenskri pólitík ef þriðji orkupakkinn yrði felldur vegna þess að það gæti sett EES-samninginn í uppnám. Þetta segir Ólafur Þ. Harðarson prófessor í stjórnmálafræði.“ (RÚV 14.11.2018)

Viðskiptablaðið skrifar 1. apríl: „Pakkinn er mikið hagsmunamál fyrir Norðmenn... Stuðningsmenn pakkans í norska Stórþinginu telja að það væri hálfgert skemmdarverk ef Íslendingar – sem hafa engra hagsmuna að gæta í þessu máli – færu að hafna pakkanum.“ („Mikil óvissa ef Alþingi segir nei“)

Markaðsvæðing – orkan sem vara

Þriðji pakkinn fjallar um verslun með orku: Orka á að vera vara sem á að fljóta frjálst á innri markaði ESB/EES. Öll ákvæði EES-samningsins um frjálsa flæðið – „sál ESB“, fjórfrelsið – munu taka gildi fyrir raforkugeirann (sem og jarðgas), strax við samþykkt Alþingis á Pakkanum, ekki við lagningu mögulegs sæstrengs. Þriðji markaðspakkinn felur í sér markaðsvæðingu. Um það er ekkert deilt. „Orkupakkarnir voru ekkert annað en markaðspakkar, og sá þriðji er það líka“, sagði orkumálaráðherrann Þórdís Kolbrún Gylfadóttir um daginn á ársfundi Landsvirkjunar (Mbl. 28.febr.).

Dæmi: Umrædd markaðsvæðing leiðir af sér bann við hvers konar niðurgreiðslu orku og pólitískri stjórnun orkumála, svo sem út frá umhverfisáherslum (orkuskipti í samgöngum), lýðheilsu, matvælaöryggi o.s.frv. Markaðurinn skal ráða og orkan seljast hæstbjóðanda sem þýðir útilokun á aðkomu lýðræðislegra stofnana. Það er engin tilviljun að helsta andstaðan við pakkanum kemur frá samtökum bænda. Og garðyrkjubændur sjá sína sæng upp reidda í nýrri verðsamkeppni.

Sæstrengur er svo framkvæmdaratriði. Alþingi skal setja þann fyrirvara að Alþingi eigi að ákveða hvort leggja skuli streng. Hvort sem sá fyrirvari heldur gagnvart ESA eða ekki (og fyrirvarar í kjötmálunum halda greinilega ekki): Ef peningavaldið og evrópskt stofnanavald taka að kalla á sæstreng og glittir í gull, er þá Alþingi líklegt til að standa í lappirnar? (við munum ICESAVE-afgreiðslu Alþingis) Og ef strengur er lagður er fullveldi okkar í orkumálum farið.

„Orkuverð á Íslandi mun hækka gríðarlega“ við innleiðinguna, segir Jón Baldvin Hannibalsson. Styrmir Gunnarsson skrifar: „Verði orkupakkinn samþykktur hefur Evrópusambandinu verið opnuð leið til þess að ná síðar yfirráðum yfir einni af þremur helstu auðlindum okkar Íslendinga.“

Orkusamband – liður í samrunaþróun

EES-samningurinn og evrópska stofnanavaldið er nú notað sem pískur á Alþingi og þjóðina. Samþykkið pakkann eða EES-samningurinn er „í uppnámi“! Og EES-sinnar beygja sig hver af öðrum. Af hverju? Af því höfnun á orkupakkanum felur í sér höfnun á EES eins og það er nú orðið. Að fella samninginn ætti þess vegna að leiða af sér gagngert uppgjör við EES.

Þetta á ekkert að þurfa að koma á óvart. EES-samningurinn hefur forgang fram yfir þjóðlega löggjöf. EES-lög er hluti, stór hluti, af ESB-löggjöf. EES var frá upphafi hugsað sem forgarður að ESB. „Jafnræðisreglan“ í samskiptum ESB og EFTA-ríkja hefur einmitt virkað þannig að EES-samningurinn felur í sér hæga og bítandi aðlögun að ESB.
Árið 2008 fór að bera á svæðisbundnum orkuskorti innan ESB. Það flýtti fyrir því að miðstöðvar sambandsins ákváðu að koma á einu sameiginlegu orkukerfi samkvæmt svokallaðri „Kerfisþróunaráætlun“. Eins og í öðru frá Brussel er stefnan „miðstýrt frelsi“, miðstýrð markaðsvæðing, miðstýrð frjálshyggja.

Orkupakkarnir eru einn þáttur í evrópska samrunagangverkinu. ESB yfirtekur stjórn mála frá þjóðþingum aðildarríkja, í einum málaflokki af öðrum, svo sem fjármálaeftirliti, fjármálaregluverki, persónuvernd, innflytjendastefnu, vinnumarkaðsmálum, lýðheilsu, orkumálum. Það er gert á þann hátt að setja einfaldlega á stofn valdamiklar stofnanir sem lúta bara eftirliti Framkvæmdastjórnarinnar í Brussel. Og í mörgum tilfellum nær vald þeirra yfir allt EES-svæðið, ekki síst ef valdsviðið snertir fjórfrelsið.

Eins slík stofnun er ACER, orkustofnun Evrópusambandsins, stofnuð 2010. Samkvæmt orkupökkunum er hún æðsta stjórnvald, setur bæði markaðsreglur og tæknilegar reglur í orkumálum. ACER tekur ákvarðanir um flutningskerfi (raforkunet) sem liggja yfir landamæri og setur yfirþjóðlegar reglur um orkuöryggi og „sameiginlega hagsmuni“ og sker úr í deilumálum meðal aðildarríkja um kostnað við sameiginlegt orkukerfi. Eitt markmið ACER er að jafna orkuverð í ESB/EES.

Þáttur VG 

Þáttur VG í málinu er raunalegur, en svo sem í samræmi við „ESB-andstöðu“ þess flokks undafarin misseri, og flokkurinn aðhyllist æ meir þá markaðskratísku hundalógík sem tengir ESB við „vinstrimennsku“. Katrín Jakobsdóttir fullyrðir bara að fyrirvarar utanríkisráðherra haldi til að tryggja „forræði íslenskra stjórnvalda“ í málinu. Hins vegar segir hún eða flokkssystkini hennar á þingi harla fátt um það hver ávinningur Íslands sé af að ganga í þetta orkusamband. Ögmundur Jónasson fyrrverandi ráðherra skrifar að ríkisstjórnin verði „að gera okkur grein fyrir því hver ávinningur okkar er“: „Hvers vegna eruð þið að þessu yfir höfuð?“ (Bændablaðið 6. Tbl. 2019)

Íslensk króna, evrukreppa og fullveldi

(birtist á Neistum.is 7. nóvember 2018)

Evra eða króna?
Síðustu vikur og mánuði, eftir að gengi krónunnar fór að lækka, hækka aftur raddirnar sem vilja binda íslensku krónuna við evru (einstaka vill dollar), greiða laun í evrum eða taka upp evru, „stöðugan gjaldmiðil“. Sem sagt fastgengisstefna – ellegar þá að leita alveg í „skjól stórveldis eða ríkjasambands“ (orðalag Baldurs Þórhallssonar) sem sé ESB-aðild. Hæstu þvílíkar raddir koma frá Samfylkingunni og Viðreisn sem við var að búast. Samfylkingin gefur út myndband og hvetur til ESB-aðildar, og höfuðrökin í málinu eru „stöðugleiki“ og „ódýrara Ísland“ með upptöku evru. Sömu kröfur eiga líka stuðning langt inn í Sósíalistaflokkinn og munu valda honum innantökum þegar hann um síðir verður að taka afstöðu til ESB.
Hins vegar talar ný forusta ASÍ nú örðu vísi en sú gamla var vön að gera. Drífa Snædal segir : „Umræðan um gjaldmiðil er alveg örugglega ekki fyrsta mál á dagskrá hjá nýkjörinni forustu ASÍ, það eru brýnni mál sem við erum að fjalla um, það eru skatta- og húsnæðismál, við setjum þau á dagskrá núna.“
Það er óhjákvæmilegt fyrir launafólk að velta vöngum yfir þróun gengisins í adraganda kjarasamninga. Verkalýðshreyfingin þarf auðvitað að spyrja sig hvaða ráðstafanir geti varnað því að verðbólga éti kauphækkanir jafn óðum. Duga ekki „rauð strik“ eða þarf vísitölubindingu launa? Til að taka upp evru þarf að ganga í Evrópusambandið fyrst. Það er þó hægt að binda gengi krónunnar við evru án inngöngu, en slíkt væri augljóslega liður í aðlögunarferli fyrir ESB-aðild.
Hver svo sem gjaldmiðillinn er verður þróun kaupmáttar alltaf niðurstaða úr stéttabaráttu. Stéttabaráttan verður ekki afgreidd með einni saman gengisskráningu og peningamálastefnu. En gjaldmiðillinn hefur samt áhrif og um það skulum við ræða. Það er til lítils að ræða fast eða fljótandi gengi „fræðilega“ nema út frá valkostum raunveruleikans – fyrst og fremst evrunni og ESB, og reynslunni af ríkisfjáramálastefnu og peningamálastefnu þess batterís gagnvart aðildarríkjum. Dæmin og reynslan eru fyrir hendi.
Evrópusamruninn hófst með Evrópubandalaginu 1957. Evrópubandalagið byrjaði sem fríverslunarsvæði og tollabandalag, breytti sér svo í Evrópusamband 1993, sameiginlegan markað með frjálsu fjármagnsflæði, þaðan yfir í myntbandalag – og í framhaldi af evrukreppunni boðar æðsta yfirstjórn ESB fjármálabandalag (sameiginleg efnahagsstjórn og vald yfir fjárlögum einstakra ríkja) og þróunin stefnir að pólitísku sambandi. Sjá nánar hér
ESB er birtingarmynd á hnattvæðingarþróun auðvaldskerfisins. Auðmagnið þjappast saman í sístækkandi einingarnar. Þrenningin Bandaríkin – ESB – Japan myndar blokk og hefur drottnandi stöðu en mætir samt vaxandi keppni á viðskiptasviðinu (einkum frá Kína) og átök milli blokkanna harðna. Auðvaldskerfið skiptist jafnframt í „jaðarsvæði“ og „kjarnsvæði“. Að mikilvægum hluta fer arðránið fram sem flæði arðs milli svæða, frá jaðarsvæðum til kjarnasvæða, frá hinum fátækari til hinna ríkari.

Evrukreppan
Evrukreppan svokölluð sem brast á frá og með 2009 birtist annars vegar sem skuldakreppa margra ríkja á evrusvæðinu jafnframt því sem atvinnuleysi í meirihluta evruríkjanna í hefur síðan lengst af verið yfir 10% - og í Grikklandi, Ítalíu, Spáni og Portúgal jafnvel yfir 20%. Kreppan hefur verið dýpst á því sem kalla má „jaðarsvæði“ ESB: í sunnanverðri og austanverðri Evrópu. Versta dæmið var og er Grikkland.
Ríkjandi orðræða á Íslandi – hjá RÚV og öðrum „evrópusinnum“ – vill skýra kreppuna í Suður-Evrópu og Austur-Evrópu með staðbundinni óstjórn, spillingu, opinberri eyðslusemi o.s.frv. Grikkir voru gjarnan sagðir vinna lítið, taka ellistyrkinn snemma o.s.frv. En þetta er áróður, vinnutími Grikkja 2008 var víst sá lengsti á evrusvæðinu og eftirlaunaaldurinn um meðaltal.
Kreppa bæði Griklands og annarra „jaðar“-ríkja ESB er yfirleitt einföld í eðli sínu. Hagkerfi þessara ríkja gat ekki keppt við útflutning frá kjarnaríkjum ESB, fyrst og fremst Þýskalandi sem blásið hefur út sem útflutningshagkerfi. Á tíma fjármálabólunnar fram að 2008 var hins vegar hægt að halda uppi mun hærri lífsgæðum en ella í þessum löndum með miklu og ódýru flæði lánsfjármagns – einkum frá norðurevrópskum bönkum. En í kreppunni kom að skuldadögum.
Kjarninn í Brusselvaldinu er norðurevrópsk fjármálaelíta (nátengd þeirra bandarísku) og „þýska útflutningsvélin“. Efnahagsstefna Brusselvaldsins endurspeglar efnahagsstyrk landanna sem að því standa. Evran er skraddarasniðin fyrir þarfir Þýskalands. Með tilkomu sameiginlegs gjaldmiðils misstu hins vegar veikari ríkin hagstjórnarvopn til að verja sig, og í kreppunni misstu þau stjórn eigin mála á einu sviði af öðru. Sjá nánar hér

Þýskaland
Þýskt auðvald náði á tíunda áratug að þrýsta verulega niður lægstu launum í eigin landi, ekki síst með hjálp ódýrs vinnuafls frá Austur-Evrópu. Þetta veikti frekar en styrkti eftirspurnina í þýska hagkerfinu sjálfu en útkoman varð samt hagvöxtur, afskaplega útflutningsdrifinn hagvöxtur, og Þýskaland fékk gríðarterka samkeppnisstöðu eigin framleiðslu gagnvart öðrum ESB-ríkjum. Sem óhjákvæmilega þýddi samdrátt iðnaðarframleiðslunnar á hinum svæðunum sem urðu undir í samkeppni við þýsku útflutningsvélina. Hin sameiginlega mynt raskar þannig samkeppnisstöðunni og gagnast einkum sterkustu hagkerfunum en vinnur mest gegn „jaðrinum“. Grunnhugmynd frjálshyggjunnar um frjálst flæði er lög í ESB og þeim sem urðu undir var gert ómögulegt að vernda eigin framleiðslu.
Viðskiptajöfnuður Þýskalands varð hagstæður og jöfnuður viðskiptalanda þeirra tilsvarandi neikvæður. Við þær aðstæður sótti þýskt og norður-evrópskt banka- og fjármálaauðmagn fram á þenslutímanum fram að 2008 og bauð hagstæð lán í „jaðar“-löndunum, ekki síst til þess fallin að kaupa fyrir þau þýskan útflutning (en ekki byggja upp eigin framleiðslu- og stoðkerfi). Löndin voru yfirleitt meira og minna kaffærð í skuldum, skuldum ríkisins, fyrirtækja og einstaklinga. Ójöfn samkeppni og ólíkur efnahagsstyrkur á einum sameiginlegum markaði skilaði sér þannig að sá sterkari dró þróttinn úr hinum veikara. Þegar kreppan skall á tók svo við vandinn að innheimta skuldirnar.

Grikkland
Grikkland tók upp evru árið 2000 og upplifði neysludrifinn hagvöxt og safnaði viðskiptahalla, sérstaklega gagnvart Þýskalandi, og skuldum í norðurevrópskum bönkum til að greiða hallann. Þegar skuldakreppan lagðist yfir Grikkland tók ESB efnahagsstjórnina í landinu milliliðalítið. Nánar tiltekið „Þríeykið" (troika: Framkvæmdastjórnin, Evrópski seðlabankinn að viðbættu AGS). Og gerði grísk stjórnvöld að „landstjórum“ sínum. Á árunum 2010-2018 fékk Grikkland stóra „björgunarpakka“ frá „Þríeykinu“ í formi lána og áætlunar um niðurgreiðslu þeirra í áföngum.
Grikkland hafði tekið upp evru og hafði t.d. ekki möguleika á gengisfellingu til að vernda eða örva eigin framleiðslu og útflutning. Í staðinn þurfti að greiða fyrir „björgunarpakkana“ með miskunnarlausum niðurskurði á opinberri þjónustu, með útstrikun hundruð þúsunda opinberra starfa og meðfylgjandi gríðarlegu atvinnuleysi, með lækkun launa (35% lækkun hjá fagmenntuðum og 31% hjá ófagmenntuðum) og stórlega hækkuðum lífeyrisaldri . Auk þess var þess að krafist að Gríska ríkið seldi ríkiseignir á útsölu, t.d. hafnir og samgöngukerfi. Sjá nánar hér
Björgunaraðgerðum lauk í ágúst sl. Hið ESB-sinnaða RÚV sagði að björgunin hefði tekist vel (endurómandi stóru fréttastofurnar). Það er fegrun raunveruleikans. Hinn þekkti bandaríski hagfræðingur Jack Rasmus lagði eftirfarandi mat á „björgunina“: „Grikkland hefur bara skipt út lánadrottnum. Í fyrstu björgunaraðgerðinni, 2010, skuldaði landið aðallega einkabönkum Evrópu. Í annarri björgunaraðgerð komu samevrópsku stofnanirnar (Þríeykið) og veittu lán til að borga út einkalánadrottnana – Grikland sá raunar aldrei peningana – og og færðu í reynd skuldina yfir á efnahagsreikninga Þríeykisins. Grikkland varð nú að reiða út enn hærri greiðslur – í þetta sinn till Þríeykisins. Þríeykið borgaði síðan einkabakana út. Rannsókn German Institute sýna að 95% af öllum greiðslum af skuldum Grikklands til Þríeykisins hafi að lokum runnið til norðurevrópskra banka.“ Sjá nánar hér
„Þríeykið“ tók þannig að sér að skipuleggja skuldainnheimtu fyrir evrópska fjármálakerfið, og kom fram sem innheimtuaðili fyrir bankastjórana. Í síðasta þætti málsins vísar Þríeykið svo Grikkjum á nýja evrópska banka og vogunarsjóði eftir lánum til að borga samevrópsku stofnanirnar út.
Þannig var tekist á við evrukreppuna víðast hvar í skuldsettum evrulöndum, á misróttækan hátt: með blóðugum niðurskurði ríkisútgjalda, enda fylgir ESB ríkisfjármálasáttmála sem bannar teljandi ríkishalla. Hvaða pólitík er þetta? Þetta er pólitík fjármálafáveldisins, fjármálaheimsvaldastefna.

Ítalía
Öfugt við Grikkland er Ítalía öflugt iðnríki. Á 7-10. áratug gaf ítalskur iðnaður þeim þýska lítið eftir. En þegar Ítalía tók upp evru sýndi sig að ítalski iðnaðurinn hafði samt ekki afköst á við þýsku útflutningsvélina og landið lenti brátt í miklum viðskiptahalla við Þýskaland. Nú gat Ítalía ekki jafnað leikinn eins og áður með því að fella líruna. Við tók efnahagsleg stöðnun og samdráttur. Á árunum 2009-2012 var fimmta hvert ítalskt iðnfyrirtæki lagt niður. Í ríkisfjármálunum tók við niðurskurðarsterfna þó ekki væri hún eins blóðug og í Grikklandi. Atvinnuleysi hefur síðan haldist 10-15% og a.m.k. tvöfalt hærra meðal ungs fólks. Þegar Framkvæmdastjórn ESB sætti sig ekki við Berlusconi sem forsætisráðherra 2011 sparkaði hún honum án þess að spyrja Ítali og setti í staðinn Goldman-Sachs-manninn Mario Monti. Fjármálaveldið kýs helst að stjórna milliliðalaust.
Í ljósi alls þessa er ekki undarlegt að það voru ESB-efasemdarmenn og evruandstæðingar sem unnu kosningarnar á Ítalíu í sumar. Popúlistastjórnin sem nú situr í Róm sættir sig ekki við niðurskurðarkröfur ESB. Hún leggur upp með hallafjárlög og aukin framlög til innviða. Hækkar lægstu laun og lífeyri. En hvers konar keynesismi er jú bannaður í ESB, m.a. er algjört bann við fjárlagahalla yfir 3%. Þar sem Ítalía er í fjötrum evrunnar verður fjárlagahallinn aðeins jafnaður með lántökum. Stjórnarflokkarnir ræða einnig um að stofna „hliðarmynt“ til að greiða með opinbera þjónustu og komast út úr herfjötri evrunnar. Framkvæmdastjórn ESB hefur hafnað hinum nýju fjárlögum á Ítaliu og krefst þess að þau verði endurskoðuð.Sjá nánar hér

Eystrasaltslöndin
eru gott dæmi um þann fjötur sem evran varð ríkjum í efnahagskröggum. Eftir efnahagslega sjokkþerapíu og einkavæðingu í Eystrasaltslöndum á 10 áratugnum fylgdu löndin öll þrjú beingaddaðri frjálshyggju eftir bókinni, fordæmi Lettlands var t.d. haldið hátt á loft af AGS eftir aldamótin. Efnahagsumbæturnar þar voru „business-friendly“, háir skattar á laun en skattaparadís fyrir eignamenn og auðhringa. Þenslan var þó ekki notuð til uppbyggingar heldur varð „af-iðnvæðing“ raunin, og Þýskaland og „kjarnalönd“ ESB notuðu Eystrasaltslöndin í fyrsta lagi sem útflutningsmarkaði og í öðru lagi sem fjármálamarkaði til að fjármagna innflutninginn til þessara landa. Fyrir aldamót voru Eystrasaltslönd komin með fastgengisstefnu, bundu galdmiðil sinn síðan brátt evru, og á fyrsta áratug nýrrar aldar var banka- og fjármálakerfi þeirra allra komið í eigu erlendra norður-evrópskra banka. Árið 2004 gengu þau í ESB og tóku upp evru á árunum 2011-15. Sjá nánar hér
Frá 2008 varð kreppan dramatískt. Í hruninu höfðu Eystrasaltslönd þó enn ekki tekið upp evru, svo formlega gátu þau fellt gengið til að örva eigin framleiðslu og útflutning. En þetta var hindrað af lánadrottnum þeirra sem pressuðu löndin til að fylgja fastgengisstefnu til að verja hagsmuni eigin banka, og fengu í því stuðning ESB. Sem dæmi var fjármálakerfi Lettlands fyrir hrun komið nánast allt í eigu sænskra banka. Vaxandi skuldum var þess vegna mætt með miskunnarlausum niðurskurði opinberrar þjónustu. Um þetta fjallar Hilmar Þór Hilmarsson hagfræðiprófessor í bók sinni The Economic Crisis and its Aftermath in the Nordic and Baltic Countries.
Hilmar Þór skrifar: „Eystrasaltslöndin voru neydd í gríðarlegan niðurskurð ríkisútgjalda í hruninu 2008 ekki síst í mennta og heilbrigðismálum. Slíkur niðurskurður hefði verið útilokaður á Norðurlöndunum. Hefðu íslensk stjórnvöld reynt slíkt hefði það leitt til þjóðfélagsátaka sem engin ríkisstjórn myndi lifa af til lengri tíma.“ (Stundin 18. tbl. 2018 Umrædd grein)
Og atvinnuleysið æddi upp, var t.d. í Lettlandi komið í 15% fljótt eftir hrun. Og hefði orðið miklu meira ef þegnarnir hefðu ekki brugðist við með því að flytjast úr landi í stórum stíl. Hilmar Þór skrifar: „Þegar Eystrasaltsríkin urðu sjálfstæð árið 1991 voru íbúar þar 7,8 milljónir. Nú eru 6,1 milljónir eftir.“ (sama stað)

Ísland
Hliðsjón af ofannefndum löndum ætti að hjálpa til að meta reynslu Íslendinga. Ísland er reyndar ekki „jaðarríki“ í auðvaldsheiminum heldur er staðsett utarlega á kjarnasvæði hans. Ísland er ekki í ESB og því ekki undirlagt ríkisfjármálareglur þess eins og þau ríki sem að framan voru talin. Hins vegar er Ísland ekki alveg utan ESB heldur. Við gengum í EES árið 1995 og það tengdi landið við alþjóðlegt fjármálaumhverfi. Það fór saman við innreið nýfrjálshyggjunnar í landið (meira og minna í alla flokka). Þetta lagði grunninn hnattvæðingu íslensks efnahagslífs (frjálsa flæðið og útrásin!) og fjármálavæðingunni (og hruninu!) Samkvæmt Stefáni Ólafssyni og Arnaldi Sölva Kristjánssyni (Ójöfnuður á Íslandi, sjá t.d. bls. 17) er 1995 líka sá tímapunktur er „íslenska jafnaðarsamfélagið“ leið undir lok og stóraukin ójafnaðarþróun hófst.
Hvernig reiddi Íslendingum af í hruninu miðað við það sem orðið hefði væru þeir í ESB? Spurningin snýst m.a. um ábyrgð ríkis á bankakerfum. Í nóvember 2008 þrýsti ESB íslenskum stjórnvöldum til að gangast við ICESAVE-skuldunum. Og þegar stjórnvöld leituðu lánafyrirgreiðslna hjá AGS lýsti ESB yfir að það væri sameiginleg afstaða allra ESB-ríkja að leggjast gegn því að AGS aðstoðaði Ísland ef kröfur Breta og Hollendinga væru ekki virtar. Þrýstingurinn var mikill og í ákveðna átt.
Með neyðarlögunum í október 2008 var íslensku bönkunum skipt upp, erlenda starfsemin skorin frá og nýir bankar stofnaðir. Hjá ESB hins vegar var sú almenna stefna tekin í fjármálakreppunni að hvert ríki bæri ábyrð á einkabönkum viðkomandi lands. Írland var að nokkru leyti í sömu stöðu og Ísland og írska ríkið þurfti að ábyrgjast skuldbindingar írskra banka eftir hrun, sem dró landið á barm þjóðargjaldþrots. Ef Ísland hefði á líkan hátt verið bundið af fjármálastefnu ESB er líklegt að útkoma okkar úr hruninu hefði orðið miklu verri.
Ísland var ekki bundið af ríkisfjármálareglum ESB (Maastrichtreglum) sem banna meira en 3% fjárlagahalla og fyrstu árin eftir hrun var fjárlagahalli hér 5-6% eða nærri tvöfaldur við þær reglur, og gerði mögulegt að milda niðurskurð opinberrar þjónustu.
En íslenska krónan. Hver var reynslan af henni í hruninu? Hilmar Þór Hilmarsson ber íslenska dæmið saman við Eystrasaltslöndin: „Efnahagsþróunin á Íslandi var frábrugðin þróuninni í Eystrasaltsríkjunum. Gengi krónunnar féll, bankarnir hrundu, en niðurskurður í ríkisfjármálum var mun minni en hjá Eystrasaltsríkjunum. Ef við skoðum árangur efnahagsstefnunnar á Íslandi er hann miklu betri. Mikill hagvöxtur, lítið atvinnuleysi og aukið svigrúm til velferðarútgjalda og uppbyggingar.“ (Stundin.is 1. nóv)
Gengi íslensku krónunnar fór að lækka ört síðla árs 2007 og kaupmáttur launa að rýrna. Snemma árs 2010 hafði hann rýrnað um nálægt 16% miðað við 2007. Skuldavandi, atvinnuleysi o.fl. gerðu kjaraskerðinguna meiri, og hrunið gerði fjölda heimila gjaldþrota vegna bólgnandi lána. Atvinnuleysi fór í um 9% árið 2009 en minnkaði aftur nokkuð hratt næstu tvö ár. Sjá hér niðurstöður Stefáns Ólafssonar og Arnaldar Sölva Kristjánssonar um áhrif hrunsins á launafólk. Umrætt skjal

Málið snýst um fullveldi
Ekki held ég því fram að alþýða Íslands hafi endurheimt fyrri kjör eftir hrunið, en það er undir baráttu hennar sjálfrar komið að hún geri það. Hvorki ástand hagkerfisins né krónan munu hindra það. Það er meginatriði í samanburði á Íslandi og ofannefndum kreppuhrjáðum evrulöndum að Ísland hélt í meginatriðum fullveldi sínu og réði eigin málum. Kjör almennings á Íslandi réðust því áfram fyrst og fremst af útkomunni úr stéttabaráttunni á heimavelli, bæði kaupgjaldsbaráttu og baráttu um ríkisfjármálin (hitt er annað mál að verkalýðshreyfingin fylgdi stéttasamvinnustefnu og gaf eftir umsamdar kauphækkanir 2009 og sveigði sig þannig að „greiðslugetu atvinnuveganna“).
Hin kreppuhrjáðu evrulönd misstu hins vegar meira eða minna frá sér stjórn eigin mála. Þar þarf almenningur í viðbót við eigið auðvald að fást við yfirþjóðlegar stofnanir sem ráða jafnvel úrslitum og það sýnir sig sig að þær hafa í fyrirrúmi aðra hagsmuni en hagsmuni almennings.
Spurningin um gjaldmiðil snýst öðru fremur um fullveldi. Fullveldið er alþýðunni vopn og auðlind og þjóðríkið er frá hennar sjónarhóli miklu æskilegri vettvangur stéttabaráttunnar en ríkja- og efnahagsblokk af gerð ESB. Hvert fer það fullveldi sem látið er af hendi með ESB-aðild? Dæmin frá evrukreppunni sýna það ljóslega að valdið sem látið er af hendi fer til fjölþjóðlegrar og yfirþjóðlegrar fjármálaelítu sem er kjarni Brusselvaldsins.

Hægripopúlisminn – helsta ógn við lýðræðið?

(birtist á Neistum.is 26. sept 2018)

                                           Marine Le Pen á útifundi

Ef hlustað er á RÚV fæst sú mynd að mesta vandamál í stjórnmálum Vesturlanda og jafnvel heimsins alls sé hægripopúlismi/ þjóðernispopúlismi.
Sem er ekki rétt, en stafar af því að RÚV er málgagn markaðsfrjálslyndrar, hnattvæddrar, kapítalískrar heimsvaldastefnu (vestrænnar).
Sem stafar aftur af því að markaðsfrjálslynd hnattvæðingarhyggja er RÍKJANDI HUGMYNDAFRÆÐI á heimsvísu nú um stundir.
„Ríkjandi hugmyndir á hverjum tíma hafa alltaf verið hugmyndir ríkjandi stéttar" segir í Kommúnistaávarpinu. Nú á dögum eru það hugmyndir auðstéttarinnar – nánar tiltekið hugmyndir EINOKUNARAUÐVALDSINS, sem verið hefur ríkjandi hluti stéttarinnar undanfarna öld, sem ráða. Og RÚV er málpípa ríkjandi hugmynda.
Þessar hugmyndir eru ríkjandi einfaldlega af því hnattvædd heimsvaldastefna undir merkjum markaðsfrjálshyggju er RÍKJANDI EFNAHAGSKERFI okkar daga – núverandi form heimsvaldastefnunnar og þróunarstig kapítalismans.
Það er þetta ríkjandi efnahagskerfi sem nú tröllríður mannkyninu og jörðinni. Það er MEGINVANDAMÁL OKKAR DAGA.
RÚV er kannski vorkunn af því ALLIR stjórmálaflokkar á Alþingi aðhyllast og styðja þetta efnahagskerfi og þessa hugmyndafræði. Engin raunveruleg stjórnarandstaða.
RÚV telur sig tilheyra „det gode selskap“. Þar á hægripopúlisminn/þjóðernispopúlisminn hins vegar ekki sæti. Af hverju ekki?
Af því hann rekur raunverulega stjórnarandstöðu, fer út fyrir meginstrauminn. Hann hafnar vissum þáttum í hinni ríkjandi hugmyndafræði: fyrst og fremst hnattvæðingarhyggjunni og að nokkru leyti markaðsfrjálshyggjunni. Hann gerir út á afleiðingar hnattvæðingarinnar – og hann gerir út á „flóttamannavandann“. Og hann þykist eiga góð svör og lausnir á þessum sviðum.
Sem hann á ekki.
Hægripopúlisminn/þjóðernispopúlisminn sækir margar hugmyndir sínar og lausnir til rasisma, þjóðrembu og fasisma – í mismiklum mæli. Sem er alveg nógu slæmt. Reynsla 20. aldar færir okkur órækar sannanir um það. Það er þó ekki það sama og að segja að umræddur popúlismi sé helsta ógn lýðræðisins nú um stundir. Því það er hann ekki.

Andstaða við EES í norskri verkalýðshreyfingu

Birtist á Vinstri vaktinni gegn ESB 11.5. 2013

Í grein hér á Vinstri vaktinni 7. maí kom fram að samkvæmt nýrri könnun styðja aðeins 42% Svía aðild að ESB en voru 53% fyrir 3 árum (sem breytir þó litlu þegar enginn farvegur út úr sambandinu er til). Einnig kemur fram að aðeins 9% Svía telja að ESB-aðild auki sjálfstæði landsins, sem er vinsæl kenning meðal aðildarsinna hérlendis. Ekki síst kemur fram að aðeins 9% vilja að landið taki upp evru í staðinn fyrir sænsku krónuna.

Víkur þá sögunni til Noregs. Formaður norsku Evrópuhreyfingarinna lýsti nýlega yfir: „umræðan um norska ESB-aðild er dauð" (Klassekampen 29. nóvember 2012) og lagði niður hreyfinguna. Lengi var andstaðan við ESB í Noregi borin uppi af landsbyggðarfólki, ekki síst því sem tengist landbúnaði og fiskveiðum, en tök hægri krata á verkalýðshreyfingunni voru sterk og komu í veg fyrir kröftuga andstöðu úr þeirri átt. Nú eru tímar breyttir. Nú er verkalýðshreyfingin ekki aðeins andsnúin ESB-aðild heldur í vaxandi mæli andsnúin EES líka.

Norsk verkalýðshreyfing hafnar forgangsrétti ESB-reglna  

Norska verkalýðshreyfingin LO hélt í síðustu viku allsherjarþing (LO-kongess) sem hún gerir á fjögra ára fresti. Þar fór mest umræða í harkalega gagnrýni á EES-samninginn. Stærsta landssamband innan LO, Fagforbundet, hafði þegar ályktað að „vinnumarkaðsmál og fagleg réttindi verða að fara út úr EES-samningnum svo við getum varðveitt norsku atvinnulífsgerðina." Mörg önnur sambönd höfðu einnig lýst yfir óánægju með það hvernig Evróputilskipanir grípi inn í norska kjarasamninga og vinnumálalöggjöf. Sum bæta því við að ef ekki megi komast hjá þessu verði Noregur að yfirgefa EES. Óánægjan beinist einmitt að því hvernig EES-samningurinn felur í sér hæga og bítandi aðlögun að ESB.

Umræður urðu heitar á LO-þinginu. Að lokum var samþykkt nær samhljóða málamiðlunartillaga, einmitt frá Fagforbundet: „LO-þingið fullyrðir að núverandi EES-samningur grípur inn í norskt atvinnulíf og samfélag. LO krefst þess að norsk stjórnvöld hafni hverri skerðingu á rétti til samvirkra baráttuaðferða, rétti til heildarkjarasamninga og landsbundinnar launamyndunar. ILO-samningar, norskir kjarasamningar og norsk vinnumálalöggjöf skulu hafa forgangsrétt fram yfir ESB-reglur" (http://www.abcnyheter.no/nyheter/2013/05/08/lo-kongressen-med-viktigste-vedtak-i-norsk-politikk-om-eoes?utm_source=feedly).

Það sem gerir þessa LO-samþykkt svo róttæka er að efni hennar er ósamrýmanlegt EES-samningnum eins og þinginu var fullkunnugt um. Gianluca Grippa, formaður Vestur-Evrópudeildar Framkvæmdastjórnar ESB, var spurður um þetta atriði og svaraði: „Þeirri spurningu er svarað í 35. bókun samningsins en þar eru aðilar sammála um að EES-samningurinn hafi forgangsrétt fram yfir þjóðlega löggjöf ef á milli ber." (http://www.abcnyheter.no/nyheter/2013/02/06/eu-sier-nei-til-lo-kompromiss).

Fjórfrelsinu hafnað 

Bókunin hljóðar svo: „Vegna tilvika þar sem getur komið til árekstra á milli EES-reglna sem komnar eru til framkvæmdar og annarra settra laga, skuldbinda EFTA-ríkin sig til að setja, ef þörf krefur, lagaákvæði þess efnis að EES-reglur gildi í þeim tilvikum" (http://brunnur.stjr.is/ees.nsf/pages/bokun35 )

Í fjölmennum röðum EES-andstæðinga á LO-þinginu var það mál manna að samþykkt þessi hlyti að leiða af sér stigmagnandi árekstra milli LO og ESB-reglna. Hér er í raun hafnað gildandi framkvæmd á frjálsu flæði vinnuafls á Evrópska efnahagssvæðinu á tímum atvinnuleysissprengingar og vaxandi félagslegra undirboða. Líklegra verður þó bið á að ASÍ-þing ráðist gegn EES-samningnum á viðlíka hátt.